Сейсенбі, 2 қыркүйек 2014, Алматы 05:23


ӘЛЕУМЕТ / Діни төзімділік

Дін істері бойынша агенттік дамытқысы келетін «қалыпты ислам» нені білдіреді?

Жаңадан құрылған дін істері бойынша агенттіктің төрағасы Қайрат Лама Шарифтің айтуынша Қазақстанда "қалыпты исламды" ("умеренный ислам") дамытудың тұжырымдамасы жасалмақ.

Орталық мешіттегі жамағат намазы. Aлматы, 21 қаңтар 2011 жыл.
Орталық мешіттегі жамағат намазы. Aлматы, 21 қаңтар 2011 жыл.

Мультимедиа

Дыбыс

Бұл жөнінде Қайрат Лама Шариф маусымның 17-і жаңадан құрылған дін істері бойынша агенттіктің төрағасы ретінде өткізген алғашқы баспасөз мәслихатында мәлімдеді. Қазақ басылымдарында оның «умеренный ислам» деген сөзін «байсалды ислам» деп те аударылыпты.

Лама Шарифтің сөзіне қарағанда, дін істері бойынша агенттік «Бір ұлт – бір дін» деген идеяға негіздеп, "Батыс Еуропа елдерінің тәжірибесін ескере отырып" конституциясында «зайырлы мемлекет» деп жазылған Қазақстанда белгілі бір дінге басымдық беруді жөн көреді.

Азаттық радиосы өзінің кезекті дөңгелек үстелін осы мәселеге арнады. Дөңгелек үстелге қатысқандар: Қазақстан мұсылмандары одағының төрағасы Мұрат Телібеков, философия және теология ғылымдарының докторы, профессор, Түркістан қаласындағы түркология институтының директоры Досай Кенжетай, «Қазақстан қажылары қауымдастығының» төрағасы Бақтыбай қажы Айнабеков, саясаттанушы, «Абай-ақпарат» қоғамдық қорының вице-президенті Айдос Сарым.

Пікірталасқа дін істері бойынша агенттік төрағасы Қайрат Лама Шариф те шақырылған болатын. Алайда ол өзі басқаратын агенттіктің енді ғана құрыла бастағанын айтып, бұл жолы қатыса алмайтынын жеткізді.

Дөңгелек үстелге Қазақстан мұсылмандары діни басқармасынан да өкіл шақырылды. Діни басқарманың баспасөз хатшысы Оңғар қажы Өмірбек еңбек демалысында жүргенін айтты. Оның ұсынған өкілі - басқарманың діни уағыз және ғаламтор бөлімінің бас маманы Алтынбек Ұтысханұлы дәл сол кезде "жұмысбасты" болып шыға келді.

Жүргізуші:

– Қазақстанда мемлекеттік мекеме арқылы «қалыпты исламды дамыту» тұжырымдамасын жасау идеясына не түрткі болуы мүмкін? Мұндай тұжырымдама жасау – мемлекеттен бөлінген дінге, дін істеріне араласу емес пе?

Айдос Сарым:

– Менің ойымша, Қазақстанда дін агенттігінің құрылуы, жалпы дін мәселесінің соңғы кезде ушығып кетуі көңіл аударатын мәселе. Алайда осы жерде конституциямен қайшылық бар екені де анық. Өйткені конституция бойынша дін мемлекеттен бөлек. Дегенмен, әр елде, әр мемлекетте ондай
Cаясаттанушы Айдос Сарым. Алматы, 9 наурыз 2011 жыл.

жағдай жоқ. Мемлекет қалай болғанда да өзінің шаруаларын істеу үшін, өзінің құзыретін атқару үшін дін ісіне араласатыны анық. Сондықтан дін агенттігінің бұндай бастамасы дұрыс.

Бірақ бұл жерде ол қалай атқарылады деген сұрақ туады. Егер бұны мемлекеттік органның өзі жасап, өзі бекітіп, өзі ары қарай дамытатын болса, әрине, оның ешқандай пайдасы да, құзыры да болмайды. Яғни бұл жерде бүкіл мұсылман қауымы бірігіп отырып, үлкен жиналыстар өткізіп, талқыға салып, саясаттанушылар болсын, мәдениеттанушылар болсын, теолог ғалымдар болсын – бәрінің қосылып бір мәмілеге келуі арқылы жасалса - жақсы ишара. Бірақ гәп – оның қалай атқарылатыны жайында. Қазақстанда «өзіміздің белгілі бір түсінігіміз бар, қазақи ислам жолымен жүріп келе жатқан елміз» дейтіндей түсінік болса, ол – жақсылық. Бірақ оны тағы да кім іске атқарады деген әңгіме күмән тудырады.

Жүргізуші:

– «Қалыпты исламды дамыту» тұжырымдамасы кезінде көп дау тудырған «Ұлт бірлігі доктринасын» еске түсірмей ме?

Мұрат Телібеков:

– Менің ойымша, бұл – ойланбай жасалынған іс. Мұндай батыл қадамдарға бармай тұрып, мұндай тұжырымдамаларды көтермей тұрып, ең алдымен белгілі саясаткерлермен, философтармен, теолог ғалымдармен ақылдасып, конференциялар өткізу керек еді. Мемлекеттік саясатты ойыншыққа айналдыруға болмайды.

Жүргізуші:

– Бақтыбай қажы, сіз осыдан оншақты жыл бұрын дін істері бойынша арнайы агенттік құру туралы ұсыныспен президент Назарбаевтың атына хат жолдапсыз. Сол кезде сіз ұсынған агенттік пен қазір құрылған агенттіктің айырмашылығы бар ма?

Бақтыбай Айнабеков:

– Биссмиллаһи-р-рахмани-р-рахим! Агенттік өте қажет. Мен осыдан 11 жыл бұрын үкіметтің жанындағы дін істері жөніндегі хатшылықта қызмет жасадым. Сол кезде біздің бөлімнің бастығы және төрағаның орынбасары Сауранбековтің атынан хат жолдап, ол хатты жақында «Абай.кz» сайтында жарияладым. Оның алдында бір жарым ай бұрын Назарбаевқа ашық хат жарияладым, «Елбасына хат жазам, құлағдар бол, жамағат!» деп.

Назарбаев бір жарым жыл бұрын діни агенттік құру туралы елге өзінің жолдауында айтқан еді. Бірақ оған үкімет тағы құлақ аспады. Соны мен хатымда айтқанмын, «айтуын айттыңыз, рахмет, бірақ діни комитетте
Соны қабылдады ма, өзінің тәжірибесінен алды ма – әйтеуір аяқ астынан агенттік құрылды.

отырғандар азанда барады, кешке айлығын алады да кетеді, ол жерде дінге қатысы жоқ адамдар отыр, сондықтан да сол мәселені қайта көтергеніңіз дұрыс» деп едім. Соны қабылдады ма, өзінің тәжірибесінен алды ма – әйтеуір аяқ астынан агенттік құрылды. Оған дейін дайындық та болған жоқ. Бұрын бұндай министрлік құрылатын болса, алдын-ала дайындалады, штаты белгіленеді, бірден бастығы тағайындалатын. Мұндай жағдайдың туғанына, бір жағынан, хаттың да себебі болуы мүмкін.

Екінші жағынан, елдегі қазіргі жағдай осыған соқтырып отыр. Қазақстанның сыртқы әлемдегі абыройы жоғары болғанмен, ішкі діни ахуалы абыройдан жұрдай. Өйткені қазір ағымдар көбейіп кетті. Дінді дін ғана тоқтатады. Сондықтан да үкіметтің араласқаны дұрыс. Бірақ үкімет араласу үшін алдымен оның механизмін қалыптастыру керек еді. Қазір қанша талпынғанмен, ол жұмысты жүзеге асыра алмайды. Байыпты исламды құрудан бұрын, агенттіктің негізгі мақсаты – әр елдің өзінің ұстайтын діні болуы керек. Мұндай дін болу үшін ата заңымыздағы «мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деген жерге міндетті түрде «діні – Ислам, ал қалған әлемдік бес дін мойындалады» деп енгізу керек. Агенттіктің негізгі жұмысы сол болу керек. Егер солай деп заңға жазылмайтын болса, бұл агенттіктің айтқан сөзі далада қалады.

Содан кейін, «Батыстан үйренеміз» дейді. Батыстан үйренетін ештеңе де жоқ. Біз – әлем мойындаған өзіндік дәстүрі бар ұлттық мемлекетпіз. Ағымдардың көбейіп кеткеніне он-ақ жыл болды. Ағымдарды ешкім тоқтата алмайды, үкімет дінді тіркейді де отыра береді. 10-15 адам барып, «тірке» десе, тіркей береді. Ал дін, мүфтият күшейсе, ислам күшейетін болса, діни ахуал жақсарған болар еді. Ол үшін діни басқарманы басқа діндар адамның қолына беру керек. Діни басқарма күшеймесе, ештеңе өнбейді. Діни басқарма – орындаушы орын. Соның жанындағы мүфтиятта дінге жанашыр адамдардың пікірі болуы тиіс. Олардың арасынан бас мүфти сайлануы керек. Бас мүфти ортақ пікірге келіп жұмыс істесе ғана ағымдарды тоқтатуға болады. Бас мүфтидің білімі, дәрежесі жоқ болса, намаз оқымаса, бұрынғы коммунист болса – одан үміт жоқ.

Жүргізуші:

– Профессор Кенжетай мырза, неліктен мемлекет тұтас бір ұлттың діни көзқарасын қалыптастыруға араласады? Мұндай бастамаларды көтеру кезінде билік Батыс елдерінің «үздік тәжірибесіне сүйеніп отырғанын» міндетті түрде қоса кетеді. Теология саласының маманы ретінде, зайырлы мемлекеттің қолдауымен жасалатын діни тұжырымдамалар мен құрылымдардың тиімділігі туралы не айта аласыз?

Досай Кенжетай:

– Зайырлылық деген ұстанымды әр мемлекет өзінің жүріп өткен тарихи арнасына қарай жасайды. Бізде бүгінге дейін зайырлылық ұстанымына Қазақстанның тарихы, өркениеттік, діни тәжірибелер негізінде талдаулар жасалынған жоқ. Жалпы Қазақстанда конституцияда қаралған зайырлылық ұстанымының мазмұны ашылмаған. Мысалы, ол көрсеткіш
Түркістан қаласындағы түркология институтының директоры Досай Кенжетай. Алматы, 14 қазан 2010 жыл.

бойынша Францияның мен Қазақстанның арасы – жер мен көктей. Ешқашан «билік бөлек, дін бөлек» демей, тұтастық негізінде қарастырылуы керек.

Бізде бірінші зайырлылық ұстанымының мазмұны ашылып, содан кейін ғана "Қазақстанда қандай ислам?" деген сұрақ келу керек еді. Менің ойымша бұл сауатсыз сұрақ болады, себебі ислам – біреу-ақ. Бірақ танымдары көп, мұсылмандық деп атаймыз оны. «Анау - қазақтың исламы», «мынау - өзбектің исламы» дейтін болсақ, ислам біріктіруші емес, жеке бөлуші дін ретінде танылады. Сондықтан исламды өз тегіміздің құндылықтар жүйесінің қайнары ретінде қарап, исламға саяси идеологиялық күштердің бағалануымен емес, өзіміздің төл мәдениетіміздің негізін қалайтын құндылықтар жүйесі ретінде қарауға тырысып, ояу болуымыз керек.

Қазақстанда ең алдымен мемлекет пен дін арасындағы қатынас нақтылануы тиіс. Бұл қатынас зайырлы түрде нақтыланғанмен, мемлекеттің дінге деген тарапсыздығы ғана, дін ісіне араласпайтындығы ғана паш етілген. Дін феномені мен мемлекет арасында ешқандай байланыс жоқ. Ал секуляризм зайырлы ұстанымындағы ғылыми атеизмді негізге алған кешегі советтік жүйенің заңы үшін дін жеке феномен ретінде қаралған жоқ, қабылданған да жоқ. Ал біздің бүгінгі конституцияның зайырлылық ұстанымы – соның көшірмесі. Олар тек қоғамдағы діни көріністерді, мінез-құлықты ғана есепке алады. Біздің бүгінге дейін қолданып келген заңымыз да – кешегі советтік жүйеден қалған мирас. Соны айта-айта 20 жылда құлаққа ілінді әйтеуір.

Қазақстан мемлекеттілігінің негізінде қазақ мәдениеті жатыр, қазақ мәдениетінің негізі – тілі дейтін болсақ, онда Қазақстан тарихи-антололгиялық, болмыстық тұрғыдан ислам дініндегі мемлекет екенін көрсетіп, басқа әлемдік діндерді де құрметтейтінін енгізуі керек. Ал бұл – зайырлылық ұстанымының реттеушілік қызметін заңдастырады. Біз – дәстүрлі мемлекетпіз, тарихымыз бар, бірақ саяси еркіндіктен ажырап қалғанбыз. Сондықтанда зайырлылықтың реттеушілік қызметін жүктеп, қазақ елінің баяндылығының кепілін нақтылауымыз керек. Сонда ғана қаптаған миссионерлердің қарқыны азаяды.

Жүргізуші:

– Дін істері бойынша агенттіктің «Бір ұлт – бір дін» бастамасы Қазақстандағы өзге де діни топтар мен азшылықтарды шетқақпайға ұшыратып, олардың наразылығын туғызбай ма?

Мұрат Телібеков:

– Біз конфессионалдық әлемде өмір сүруге дағдылануымыз қажет. Қазір бар әлем солай өмір сүріп жатыр. Дәстүрімізді сақтау керек, бірақ басқа сенімдерді жоққа шығаруға болмайды. Жыл сайын Қазақстан әлемдік
Қазақстан мұсылмандары одағының төрағасы Мұрат Телібеков. Алматы, 27 қыркүйек 2010 жыл.

діндердің басшыларын жинап, съезд өткізеді. Мұның өзі сол бағытқа қадам басқанын дәлелдейді. Егер біз басқа саясат жүргізетін болсақ, әлемдік қоғам бізді түсінбейді. Ислам – қуатты дін және басқа да іс-әрекеттермен өз дәрежесін көтеруге тәуелді емес.

Бақтыбай Айнабеков:

– Қазақстанда шетелден қаржыландырылатын діни бірлестіктердің жетекшісі алдымен Қазақстандағы дінді айтпайды, әлемдік діннің ынтымағын айтады. Діни экстремистердің қазір ел ішінде қаншама дүрбелең салып жатқаны, мемлекеттік мекемелердің, түрмелердің ішінде, қаланың қақ ортасында жарылыс жасап жатқаны, осының бәрі – өзіміздің дінге жанашырлықпен қарамауымыздың себебі. Дін ішінен діни ағымдар бөлініп шығып, кейін олар қолдарына қару алып қақтығысса, елде қантөгіс боп кетеді. Осының бәрін тоқтату үшін бір дін, бір мемлекет керек. Біз басқа дінге тиісіп жатқанымыз жоқ, әлемдік дінді мойындаймыз. Бірақ ұлтымыздың ұстанатын діні ислам екенін көрсетуіміз керек.

Досай Кенжетай:

– Ұлт деген категорияның мазмұнын анықтап алғаннан кейін, оның бәрі шешіледі. Менің ойымша, «ұлт» деген мәселеде «қазақстандық ұлт» деген идея жатқан жоқ. Бұл – діни тәжірибенің тарихына қатысты мәселе. Оны мемлекет тарапынан қолдау көрсету арқылы жандандыру мәселесін қолдаймын. Сондықтан қазақтың бір ұлт негізінде, бір дін негізінде қайтадан өз болмысын жаңғырту идеясы нағыз керек нәрсе. Басқа халықтар ешқашан қазақ ұлты бола алмайды, оларға да біз конституция негізінде көптеген мүмкіндіктер бергенбіз.

Жүргізуші:

– Дін істері бойынша құрылған агенттіктің алғашқы қадамдарын көріп отырып, «ресми билік дін істерін саясиландырып бара жатқан жоқ па» деп ойламайсыз ба?

Айдос Сарым:

– Менің түсінігімде, ислам о бастан саясатпен етене жақын дін болып қалыптасқан. Сонда исламның саясилануы бүгінгі біздің мемлекеттің айтып отырғаны емес, жалпы діннің айналасында болып жатқан әңгімелерге пара-пар. Кейбір топтардың Қазақстанда шариғат заңына өткізу деген сияқты ұрандауы, т.б. ұсыныстар айтуының өзі – үлкен саясат. Мемлекеттің бұл іспен айналысуы дұрыс. Тіпті 10 жыл бұрын араласуы керек еді.

Бұрын ислам өркениетінде өмір сүргеніміз анық, сол сияқты бүгінде соған қайтып келе жатырмыз. «Қайтып келгеніміз қалай болады, оның артында не бар, қандай қозғалыстар болады?», «ұлттық жүріс-тұрысымызды өзгерте ме, өзгертпей ме, өзгертсе – қай жағына қарай өзгертеді?», «осы өзгерістер түбі мемлекеттігімізден айыруға алып келмей ме?» деген көптеген саяси, философиялық сұрақтар жатыр. Оларға жауап бермей
Ең басты міндет – қандай мемлекет екенімізді айқындап алу. Екінші – әлемде не болып жатқанын біліп отыру.

тұрып, ешқандай өзгерістерге жете алмаймыз. Егер ұлттың басым көпшілігі «біз осындай ұлтпыз, осындай бағытпен жүреміз» дейтін сияқты нақты тұжырымға келетін болса, онда бұл мемлекеттің саясатына айналуы тиіс.

Ең басты міндет – қандай мемлекет екенімізді айқындап алу. Екінші – әлемде не болып жатқанын біліп отыру. Осы екі бағытты салыстыра отырып өзіміздің бағытымызбен жүру керек, басқа мемлекеттердің айтқанына қарамай, мүмкіндігімізше өз ұлтымыздың шаруасын жасау керек. Тәуелсіз мемлекет болғандықтан тәуелсіз саясатымызды жүргізуіміз қажет.

Жүргізуші:

– «Қалыпты ислам» тұжырымдамасы дінді мемлекеттен бөлек деп, ал Қазақстанды «зайырлы мемлекет» деп жариялаған конституцияға қайшы келмей ме? Діни экстремизм мен мамыр айындағы екі бірдей террорлық жарылыстан сескенген Қазақстан билігі, конституцияға қайшы келсе де, дін істеріне тиянақты кірісуге бел буып отырған жоқ па?

Айдос Сарым:

– Менің ойымша, «дін мемлекеттен бөлек» деген – ағаттық. Ол әлі ешбір елде толық іске асып көрген емес. Сондықтан да бұл мәселені көтере бергеніміз дұрыс емес. Мемлекет бұл мәселені баяғыда шешуге тырысу керек еді және назар аударуға тиіс еді. Енді осындай қадамға баруы және осындай мәселенің көтерілуінің өзі – жақсы ишарат. Бәрі дұрыс жасалатын болса, қоғам ішіндегі азаматтардың пікіріне тәуелді болса, сөзсіз оның пайдасы болады.

Ал егер кезіндегі «Ұлт бірлігі доктринасы» сияқты бір жақты ғана талқыдан өтсе, бір жақты ғана қабылданатын құжат болса, онда ол үлкен дауға айналады. Дін ойыншық емес, оған аса мұқият болу керек. Дін – біздің басты қоғамдық институттарымыздың бірі. Қоғамда имандылықты қалыптастыратын, дүниетанымды, өмірге деген көзқарасымызды қалыптастыратындықтан, бұған мұратшылдықпен, байыппен қарасақ ғана жеңістіктерге жете аламыз.

Мұрат Телібеков:

– Ең алдымен Конституцияға өзгерістер енгізу керек еді. Заң тұрғысынан сараптайтын болсақ, «неліктен мемлекет дін ісіне араласады, неге діннің дамуына ықпал етеді?» деген сұрақты шешкеннен кейін ғана агенттікті құру керек еді.

Жүргізуші:

Осымен, Азаттық радиосы өзінің дөңгелек үстелін аяқтайды. Пікірталасқа қатысқандарыңыз үшін редакция сіздерге алғыс білдіреді.
Бұл форум жабық. Бірақ пікірталасты Азаттықтың Facebook-парақшасында жалғастыра аласыз: https://www.facebook.com/azattyq
Пікірлерді іріктеу
Пікір
     
Кімнен: Qazaq Қайдан: Qazaq Eli
27.06.2011 10:21
+0 / -0
Siz www.meshit.kz ke kirip korinisshi-sol din qizmetkerleri kimge qizmet istep jatir tusuniksiz? Azattyq radio osi suraqti komek berinisshi qazaq eline- magan keshe bir qazaq korshim keldide menen suradi osi Ortaliq meshittin saitti kimge qizmet etedi dep-oris eline ma alde qazaq eline ma dep suradi mennen? Men tangaldim suragina! Nege olai disiz arine qazaq eline dedim- ol kuldide magan aitti - siz saitina kirip korinisshi dep! Jaraittep men saitqa kirdim- kirdim da shoshidim- www.meshit.kz eki bolimge bolingen- orissha jane qazaqsha- bari din aqparat tek qana orissha boliminde- qazaqsha bolimi jai gana statistika retinde tyr- sonda shinimen kimge qizmet istep otir Ortaliq meshit qazaq qalqina ma alde resei qalqina ma? Kazir kop jastar qazaqsha oqidi, jane shetelgen kelgen qazaqtar 1000000 astam turadi Qazaq elinde- sonda olardin bari din jaginan sauatsiz bolama? Qaida qarap otir Ortaliq meshittin qizmetkerleri alde adie istep otirma? Azattiq radio osi suraqqa komek berinisshi osi suraqta! Allah tin bergen jerinde turip Allah tin bergen qazaq tilinde qizmet istemitini qizik eken!!!!

Кімнен: zhanashır Қайдан: yelden
27.06.2011 10:38
+0 / -0
yelbasının koregen sayasatının arqasında qurılgan bul agenttık ote durıs bastama tolıgımen qoldaymın

Кімнен: Жайық Қайдан: Қазақстан
27.06.2011 10:49
+0 / -0
Жақсылар, келдің жиналып,
Қашаған ақын келді деп,
Кеудесі мұның кең-ді деп,
Кеңес берер енді деп.
Сендерге кеңес беруге,
Отырған жоқпын сыйланып.
Нәресте сәби бала емен,
Жасы жеткен шал емен,
Шығып жүре беруге
Отырмын өзім иба ғып.
Сұпыекең мені жек көрді,
Сұпының сөзін кек көрдім.
Ел аралап жүргенде,
Сендей, сендей монтаны
Сұпыларды көп көрдім.
Сыйлар едің қампаңдап,
Қолын қысып жампаңдап,
Садақасы болса қойнында,
Үйіне келсе бай адам
Жамылған мауыт шекпенді.
Ақылы бар, милы адам
Азамат ерге тек дейме,
Қонағын келген кет дей ме?!
Тәубем көп деп мақтансаң,
Барсисаны да Құдай қарғаған,
Азғырып шайтан алдаған.
Бізді күнәсі көп деп боқтасаң,
Жүз кісіні өлтірген,
Жанына қаза келтірген
Насуханы да Құдай оңдаған.
Келе сала, сұпыеке,
Домбырамды боқтадың.
Домбырамды боқтасаң,
Өзімді басқа соққаның,
Сұпылығың қай жақта,
Шын тентекке ұсадың.
Қолымдағы қу ағаш,
Сайрап отыр бұл ағаш.
Қолымдағы ағашым-
Алып жүрген домбыра,
Тартқан сайын даңғыра.
Домбыра күнә деген сөз
Тек бір айтқан дабыра.
Қолымдағы қу ағаш,
Сайрап отыр бұл ағаш.
Асылы емен, қарағай,
Шыққан жері су ағаш.
Аруақты ерлердің
Қолындағы ту ағаш.
Жаның сая табатын
Орман болған бұл ағаш.
Қорыққанда жалғызға
Қорған болған бұл ағаш.
Бұтақтары бүгіліп,
Көктен төмен үңіліп,
Қарның ашып келгенде,
Жүрегіңді жалғауға
Нәсіп болған бұл ағаш.
Пайғамбарлар туғанда,
Бесік болған бұл ағаш.
Ибраhим Қағба салғанда,
Есік болған бұл ағаш.
Мұнаралы әр жерде
Мешіт болған бұл ағаш.
Шеберлердің қолында
Кәсіп болған бұл ағаш.
Өзіңді халық сұпы дейді,
Боқтағаның қай ағаш?
Бұрынғы өткен заманда
Болған екен көп ұрыс.
Көп ұрыстың кезінде
Жәбірейіл жәннеттен
Алып келген төрт қылыш.
Төрт қылыштың атын айтайын:
Біреуінің аты - Хамхам,
Біреуінің аты - Сәмсам
Біреуінің аты - Зұлқажжа,
Біреуінің аты - Зұлпақар.
Қынабына солардың
Қап та болған бұл ағаш.
Аруақты ерлерге
Жақ та болған бұл ағаш.
Найзасына батырдың
Сап та болған бұл ағаш.
Дариядан өткенде
Пырақ болған бұл ағаш.
Қараңғыда жарығы
Шырақ болған бұл ағаш.
Қаріп пенен қасірге
Қуат болған бұл ағаш.
Жетім менен жесірге
Суат болған бұл ағаш.
Өзіңді халық сұпы дейді,
Боқтағаның қай ағаш?
Өздеріңдей сұпыға
Аса болған бұл ағаш.
Аңдып жүрген шайтанға
Таса болған бұл ағаш.
Жаңа дәрет алғанда,
Сәждеге басың салғанда,
Аузыңа салған мәсуәк
Ағаш емей, арқан ба?!
Ағашты сондай боқтайсың,
Сұпыеке- ау, қалай айтасың
Ағузы менен алқамды?!
Домбыраны күнә десеңіз,
Жиын менен тойдікі.
Ішегін күнә десеңіз,
Жұмақтан келген қойдікі.
Пернесін күнә десеңіз,
Есебі ол пәннің он екі.
Құлағын күнә десеңіз,
Хазреті Біләлдің
Құлағы екен деседі.
Тиегін күнә десеңіз,
Шиеленген сыр шешеді.
Атамыз Адам пайғамбар
Жеті сазбен жерге кеп,
Күй шертіпті деген бар.
Ол күндегі о да саз,
Бұл күндегі бұ да саз,
Сазды күнә деп жүрген,
Молдеке, сенің ақылың аз!
Молдеке, білмей адаспа,
Домбыраның бізге күнәсі аз.
Үстіңе тіккен үйіңіз,
Шақырса, бұған келмей ме
Хазірет, халпе, биіңіз?
Ас салып берер табағың,
Сусын ішер аяғың
Ағаш емей, немене,
Басыңда бар ма миыңыз?!
Қанша сұпы болсаң да,
Жеткен жоқ па сыйыңыз?!
Жақсының сөзі майдадай,
Жаманның сөзі найзадай,
Жақсыдай болу қайдағы- ай?!
Қас жаманның үйінен
Жақсының артық моласы.
Панасына түнеп қайт,
Бойыңа боран жоламас,
Осы үйден абзал қонаша.
Жаманның көңілі шат болар
Әйелімен кеңесіп,
Көжесін ішсе оңаша.
Саналыға сөзім тыңдалған,
Санасыздың белгісі -
Пайдалы сөз айтсаң, бұлданған.
Дүниенің қызық зауқынан,
Ақырет күннің қаупінен -
Бәрінен де сендердей
Қырма сақал, түйте мұрт,
Надан сұпылар құр қалған!

Кімнен: Жайық Қайдан: Қазақстан
27.06.2011 10:50
+0 / -0
Жоғарыдағы жазған Қашаған жырау өлеңіне терең түсініктеме:
Теке қаласының (қазіргі Орал) түрмесінен босап, елге оралған күй атасы Құрманғазының дақпыртын естіп, Нарын құмында сауық құрып жүрген Қашаған жырау іздеп келеді. Екеуі Жайықтың бойында кездесіп, жұртты аралап, күй тартып, жыр жырлайды. Қыс мезгілі болса керек. Екі жолаушы қызыліңірде Есқали сұпының аулына жетеді. Ауылдың ортасындағы еңселі ақ боз үй сұпынікі болса керек. Боз үйдің жанына келіп ат басын іріккен жолаушылар «Кім бар-ау», деп дауыстайды. Үйден сұпының кесір келіні шыға келеді де, жолаушыларға қарамастан кердеңдеп өте шығады. Құрманғазы мен Қашаған атты белдеуге байлап, үйге кірсе, бауырын жаңа көтерген сұпының бір, бір жарым жастағы немересі отыр екен. Жас сәби таңғажайып жолаушыларға таңқала қарап, домбыраға жармаса берсе керек. Сәбидің талпынған талабын қайтармай қос жолаушының бірі оның қолына домбырасын ұстата қояды. Осы кезде дәретін алып, үйге кіріп келген суық жүзді сұпы «Бұл не қылған қу ағаш, қайдан келді бұл ағаш?!», десе керек. Сонда Қашаған жырау жоғарыдағыдай жыр төккен екен.


P.S. Бұл қысқаша баянды біз белгілі композитор, музыка зерттеушісі Илья Жақановтың аузынан жазып алдық. Іле-ағамыз жоғарыда баяндалған жайтты Иран Ислам республикасына барған сапарында сондағы қазақтардан естиді. Жыр - Теһран радиосының «Алтын қорында» да жатқан көрінеді. Иран қазақтарының ішінде сақталған жырдың аудио нұсқасын Илья Жақановқа шығыстанушы ғалым Ислам Жеменей әкеліп тапсырыпты. Бұл жыр қазір жыршы Тұрланның орындауында ел ішіне кең тараған.


Қанша қар еріп, су ақса да дүмше діндарлар қай заманда да кертартпалығынан танбай, қасиетті қара ағаштың тамырына балта ала жүгіруден жаңылмай келе жатыр екен ғой. Заманнан заман озғанмен дүмшеліктің түбі көрінер емес. Кешегі Жаркент жеріндегі Жаратқанның жазықсыз Әулие ағашына жасалған қастандықтың да ар жағында дүмшелік жатқан сияқтанады...

Кімнен: Ауылдың қазағы Қайдан: Алматы
27.06.2011 11:35
+0 / -0
"Қалыпты исламды" дамыту үшін, оның басын тазарту керек! Мұсылман деген сөзді - жан тазалығы, ар тазалығы, тән тазалығы деп түсінемін. Ал мемлекетімізді, дінімізді басқарып отырғандар шеттерінен алаяқ, ұры, жемқор, қарақшы болып отырғанда қайдан келген тазалық, қайдағы исламды дамытуды айтуға болады?!

Кімнен: Арман Қайдан: Қазақстан
27.06.2011 11:35
+0 / -0
Құрметті Сұлтан Хан мырза! Сіздің сұрақтарыңыз түсініксіз пиғылда қойылған деп ойлаймын. "Зайырлы мемлекет" болып жеткен жеріміз осы болып тұр. Қаптап кеткен ағымдар мемлекет дін ісіне араласпайды дегеннің кесірі. Агенттіктің бастамасын қолдаймын, баяғыда қолға алу керек еді. ҚМДБ-ны күшейту керек, мемлекеттіен ақша бөліп болсада.

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген Қайдан: Алматы
27.06.2011 12:13
+0 / -0
Қайрат Лама Шарип деген кім өзі...?
Пікір алмасу

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген
27.06.2011 15:52
+0 / -0
ол исламга уш кайнаса сорпасы бир косыламайтын адам!
откенде Аллахтын буйрыгы болган айелдердин орамалына карсы шыкты.
Осындай адамды ТОРАГА кып коя ма екен!
Осындай думшелер аркылы мемлекет мусылмандарды оздеринин айтканын шыкпайтын зомби етип устамакшы!!!!

Кімнен: ссс Қайдан: атырау
27.06.2011 12:46
+0 / -0
Қазақ елінің ата заңының мынандай қағидалар міндетті түрде алып тасталулары тиіс. Ол зайырлылық. Дін ол өміріміздегі күнделікті пайда болып жататын қоғамдық қарым-қатынасымызда тепе-теңдікті сақтап тұратын рухани байлығымыздың кепілі адамгершіліктің негізі болып табылады. Мемлекеттің құрылуындағы,дамуындағы басты мақсат – сол мемлекеттегі өмір сүріп жатырған адамдардың, және тең құқылы деңгейде әлеуметтік игіліктерге жетуіне әділетті түрде жағдай жасау болып табылады. Қазіргі өмір сүріп отырған қоғамымыздағы адамдардың күнделікті өзара қарым-қатынастарында діннің алатын орны мен маңыздылығы ғылыми және тәжірбиелі деңгейде дәлелденген деуге толықтай негіз бар деп есептеуге болады. Дін адамның Аллаға қатынасын үйретеді, ал ғылым Алланың әлемде жаратқан заңын зерттейді. Ғылым адамгершілік заңдарымен басқарылуы тиіс. Дін ғылыми танымның терең зерттелуіне шектеу қоймайды, бірақ та оның кейбір салаларға теріс ниетте қолданылуына тиым салады.
Ал мемлекеттік биліктің басты қайнар-көзі болып – сол мемлекетте өмір сүріп жатырған халқы болатындықтан, халықтың рухани байлығы және адамгершілік санасының негізі болып табылатын діннен сол халықты бөліп қарастыруға ешкімнің хақысы жоқ..
Әркімнің қандайма болмасын діни ұстанымына қарамастан тең құқылы болып табылады.
Бірақ та басты есте ұстайтын мәселе қазақ ұлтының діні ондаған ғасырладан бері ислам діні болып келе жатырғандықтан, қазақ ұлтының басқа діни сенімде болуына тиым салынады. Себебі бір халықтың әртүрлі діни нанымда болуы, сол халықтың ішінде өзара алауыздық пен жікке бөлінуіне алып келеді. Бұл жағдай өз кезегінде мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіре отырып, құрып жойылып кетуіне әкеліп соғады.
Діни арандатушылық- Басқа діни ағым өкілдерінің өз қатарына қазақ ұлты өкілдерін тартуы немесе қазақ ұлты болып табылатын тұлғаның басқа діни ағымдарға кіруі мемлекет қауіпсіздігіне қарсы қылмыс ретінде жауапкершілікке тартылуы тиіс. Қазақ ұлтына ислам дінінің суннит ағымының Ханифа мазхабы саласын ғана ұстануына еркіндігі танылады.
Мемлекет аумағындағы әрекет етіп отырған қандайма болмасын, барлық деңгейдегі дінге шетелдерден қаржылай немесе материалдық көмек көрсетуіне, сондай ақ шетел миссиялық әрекетіне тиым салынады.
Басқа діни ағым өкілдерінің өз қатарына қазақ ұлты өкілдерін тартуы немесе қазақ ұлты болып табылатын тұлғаның басқа діни ағымдарға кіруіне тиым салынады. Мемлекетті мекен етіп отырған негізгі халқының тұтынатын діни ағымның мемлекеттік деңгейде ықпалы танылады. Осы аталған діни ағымға байланысты ғұрыптардың тиісті деңгейде еркін орындалуына мемлекет кепілдік береді. Ол азаматтық, еңбек неке және жанұя, жергілікті өзін-өзі басқару туралы және т.б. заңдарда көрініс табуы мумкін.
Мемлекеттің діни еркіндікке қолдау көрсетуі, діни ағымдардың партия нысанында құрылуына негіз болып табылмайды. Мемлекет аумағында діни партияар құруға тиым салынады.
Шетелдiк дiни бiрлестiктердiң Ел аумағындағы қызметі, сондай-ақ шетелдiк дiни орталықтардың Ел аумағындағы дiни бiрлестiктер басшыларын тағайындауы ел заңына сәйкес Мемлекеттік мүфтият келісімімен елдің тиiстi мемлекеттiк қызмет атқаратын органдарымен рұқсатымен арқылы жүзеге асырылуына ғана жол беріледі.


Кімнен: marat Қайдан: karaganga
27.06.2011 13:22
+0 / -0
сорлы БАКТЫБАЙГА НЕ ЖОК!!!!! ЕНДЫ НЕ УЯЛМАЙ-КЫЗАРМАЙ, АГЕНТТЫКТЫ МЕН КУРДЫМ ДЕП АЙТПАКШЫ МА? УЯТ ЕМЕС ПЕ,

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген
27.06.2011 14:21
+0 / -0
Қазақстанда Қазақы ислам. Мың жерден қашқалақтасаңдар да, дін ешқашанда әмбебап нәрсе болған емес. Ол тек ұлттық ерекшеліктің бір белгісі ретінде ғана көрінген. Ал біз дінді әсірелеп, бүкіл ұлттық мәдениетті діннің ішіне енгізгіміз келеді. дін оншылық кең нәрсе емес, ол тек сенім және сиыну, шоқыну жүйесі. ал мәдениет ол кең, ұлттық мәдениет дінді өзінің бір белгісі етеді, бірақ бұл белгі сол мәдениеттің ерекшелігіне сай болуы керек. Міне, қазақы ислам дегеніміз қазақ мәдениетің бір бөлігі болған, қазақ мәнениетіне сай келетін сенім мәдениеті. Ал мұнда бір топ өздерін білімді санайтын оқымыстылар дін туралы көпіріпті. Ойланып алып сөйлесеші.

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген
27.06.2011 15:54
+0 / -0
кол астында еш адамы жок, оз алдына исламнын атын жамылган бир уйымдарды курып алган онкей итбай-шортбайлар жиылган екен мына донгелек устелге
Пікір алмасу

Кімнен: Айқоңыр
27.06.2011 19:38
+0 / -0
Дөңгелек үстелге Қазақстан мұсылмандары діни басқармасынан да өкіл шақырылды. Діни басқарманың баспасөз хатшысы Оңғар қажы Өмірбек еңбек демалысында жүргенін айтты. Оның ұсынған өкілі - басқарманың діни уағыз және ғаламтор бөлімінің бас маманы Алтынбек Ұтысханұлы дәл сол кезде "жұмысбасты" болып шыға келді.деп жазыпты ғой жоғарды. Оқымайсыз ба? Қол астында адамы барлар артық бірдеме деп қоям ба деп үлкен басшыларынан қорқады да.

Кімнен: Жайық Қайдан: Қазақстан
27.06.2011 17:26
+0 / -0
Қашаған жыраудың Есқали сұпыға айтқан жырын түгелдей оқып шығып,неге пікір қоспайсыздар?Аяғына дейін оқып шығуға сауаттарың жетпей ме?
Пікір алмасу

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген
27.06.2011 22:17
+0 / -0
Жетпейді. оқи алмадық. Сен де қайта қайта тықпалай бермесең ші!
Пікір алмасу

Кімнен: Ербол Қайдан: Шым қала
28.06.2011 16:19
+0 / -0
Оқыдым, жақсы-ақ айтқан екен. Басқа не пікір білдіруге болады?..
Пікір алмасу

Кімнен: Пікір
01.07.2011 14:45
+0 / -0
Қоя тұрш -ай қарағым, өз қадырыңды өзің қашырмай. Айтатын адам пікірін өзі- ақ айтад. Жерден жеті қоян тапқандай болуын.Атын біреу біліп, біреу білмейтін Қашаған тұрмақ хакім Абайдың өзін жөндеп білмейтін жандар да толып жатыр бұл форумдарда.
Ия, домбыраны, қу ағашты әспеттеп ,молланың жер- жебіріне жетіп армансыз -ақ жырлапты. Басқа не бар бұл өлеңде, соншалықты әкетіп бара жатқан бәлендей ештеңе байқамадым.Одан қалды сол баяғы ақирет, діннің аңыздары... Ол да жұртқа таңсық емес. Пікір сұрасаң , ренжіме, осы менің пікірім

Кімнен: жанарыс
27.06.2011 18:01
+0 / -0
"қалыпты ислам" деген тіркес қызық екен. негізінен "умеренный ислам" деген сөздің астында "умеренный уахаббизм" жатқан сияқты. олай болатын болса. белгілі бір уақытқа дейін "умеренный исламның" желеуімен уахабилер негіздерін жақсы орнатып, күш жинап, уақыты толғанда "умеренный" болуға шаршап, жара бастайды. "умеренный ислам" деп қабылданса уахабилер: "мен уахабистпін, я салафимін, бірақ мен умеренныймын" деп тайраңдап жүре береді. елдің ішінде ондайға жол беруге болмайды. ол, уақытқа қойып қойған бомба сияқты. бір күні жарылады. абайлау керек.

Кімнен: Үмітті қазақ Қайдан: Қазақстан
27.06.2011 18:47
+0 / -0
Осы ағайындар неменеге уаххабизмді жамандай бересіздер! Биліктегілер әбден шіріп біткен болса, қарапайым халық кімге сенерін білмей жүрсе олардан басқа кім елде тәртіп орнатады!?...Мені ендігі үмітім уахабистерде! Оппозициядағыларды да көрдік, ұлтшылсымақтарды да көрдік, сопысымақтарды да көрдік. Шынайы күш уаххабистерде екеніне көзім жете бастады. Кім көрінгенге сатылған Қазақстанды қорғап қалудың жолы таза дінді ұстанатындарда ма деп қалдым...Тарихтан белгі жай: мемлекет пен қоғам шіри бастағанда таза діндегі тұлғалар шыға бастайды. Бұл бір жағынан құдайдың адамдарға деген көмегі. Иншаллла, шынайы таза адамдар 2012 жылы билікке келетін болар деп үміттенемін!!!
Пікір алмасу

Кімнен: Нор
27.06.2011 22:26
+0 / -0
Уаххабиттер алып берген азаттығы құрысын. ол нағыз баскесерлер бізді азат еткенімен бірдей ғой. Қойды қасқырлар бақса ә! Ауғандағы есуас Талибтер секілді Қазақстанды жындылар еліне айналдырса ә! Онсыз да жынданып тұрған ел мынау жүйеге зар болып қалар едік. Алла өзі уаххабиттерден сақтасын.
Пікір алмасу

Кімнен: Аты-жөні көрсетілмеген
27.06.2011 22:58
+0 / -0
http://masa.kz/article/view/id/1875

Осында уаххабитттердің қылмысы бар екен.

Кімнен: ілекен Қайдан: Қазақстан
27.06.2011 21:00
+0 / -0
Үмітті қазаққа толықтай қосыламын!!!
Билікке дінге таза адамдар келу керек!!

Кімнен: Жайық Қайдан: Қазақстан
28.06.2011 11:42
+0 / -0
Дін туралы шынайы мағлұмат алғыларыңыз келсе,Қашаған жыраудың Есқали сұпыға айтқан сөзіне зер салғаныңыз жөн болар,ағайын!Ұлылар сөзіне құлақ түріп,сауатымызды ашсақ қана Алланың хақ жолымен кадам баса алатындарыңызға сенімім мол.

Кімнен: Magzhan Satpaev Қайдан: Kyzylzhar
28.06.2011 14:49
+0 / -0
азаттық радиосы осы Лама Шәріппен интернет конференция ұйымдастырсаңыздар. бұ кісіге қояр халықтың көкейінде жүрген сұрағы көп шығар деп ойлаймын.
дін-істері болғанда біздің жергілікті атам заманнан қалыптасқан өз салт-дәстүрімізбен біте қайнасып кеткен дінімізді қорғайма екен? -
себебі еліміздегі діни басқарманың мешіттердің (кейбір саясаттағы кісілердің) қаншама жылдан бері елге күштеп таңып өткізе алмай келген күмәнділеу дініне халықтың ызасы шегіне жетті-ау. кәзір дін, молда, мешіт десе адамның жүрегі айныйтындай дәрежеге жетті.
Өтпес жарлық - бойға қорлық дейді, - себебі кәзіргі қмдб-ның ұсынып отырған (Ханафи тағы бірдеңе деп қалай жалтарғанмен де ар-жағы күмәнді), араб елдерінен келген, түркеймен батыстан келген діни-наным-сенімдер Қазақтың болмысымен үш қайнаса да сорпасы қосылмайды.
"Батыс Еуропа елдерінің тәжірибесін ескере отырып" деп отырып онсыз да жарылайын деп отқан халықты әбден ушықтырып жібермесе.
Қазақ халқының діни-наным-сенімі жайлы Елбасы өзінің позициясын бір емес бірнеше рет айтқан еді. қмдб және бір діни телеарналармен бақ құралдары Елбасыны мойындамайма н/е Елбасының оларға пәрмені жетпей ме?

Кімнен: Тек қазақ. Қайдан: Казакстан.
30.06.2011 02:24
+0 / -0
Ауылдың қазагы мен үмітті қазақтың айтуы орынды , қосыламыз.

Кімнен: Qazaq Қайдан: Qazaq Eli
30.06.2011 10:57
+0 / -0
sonda Qairat Lama Sharipta mangurtpa ne qazaqsha konferenciani otkizgen joqpa ne? Qazaq eli jetisipti -eger en songi qazaq tili aimagi -din bolibedi-oganda mangurtti tigiptigoi! Masqara! Umerenni islam dep orissha aitiptigoi masqara-endi en songi jerimizdi tartip aldi ma?

Азаттық - әлеуметтік желілерде

Редактор таңдауы

Жас аналар кризистік орталығында тұрып жатқан балалы әйел. Шымкент, 22 тамыз 2014 жыл.

Жалғызбасты жас аналар пана тапты

Шымкентте жалғызбасты балалы келіншектер «Ана үйі» жас аналар кризистік орталығын паналап жатыр. Олардың көбі болашақта өздерін тастап кеткен ерлерімен қайта жарасамыз деп үміттенеді. Толығырақ