Серікболсын Әбділдиннің онлайн-конференциясы

1. Коммунизм өз жолымен келеді, біз отанымызда болуымыз керек. Коммунизм - қазақ шығарған қағида емес, дүниежүзілік қағида. Дүниежүзінде бірқатар елдер сол жолмен келе жатыр. Қазіргідей әлемдік дағдарыс кезінде олардың экономикасы өз бағытымен дамып жатқанын көріп отырмыз.

2. Менің ойымша, сіз меңзеп отырған қызылдар демократ бола қойған жоқ, ол қызылдар ақтарға айналып кетті, көпшілігі жеке басы баюды ғана мақсат етіп қойып, кеңес уақытындағы халықтың ортақ меншігін жеке өздері пайдаланып, халықтың игілігіне емес, өзге біреулердің қалтасын қампайтқаны, өкінішке орай, ащы шындық. Қызылдар деген ұғымға келетін болсақ, бұл да қазақтың шығарған тақырыбы емес, бұл да бізге кеңес заманында келіп, өзіміздің өмірімізге сіңген жағдай. Ал дәл сол кеңес заманы қазақ үшін нашар болды деп айта алмаймын. қиындығы да, жетістігі болды. Менің ойымша, дәл сол заманда қазақтың өсіп-өнуі басқа елдердегіден алда болды.

3. Жалпы тарихшылар әртүрлі жазады, әйткенмен қазақтың патша заманында Ресейге қосылуының өзі туралы көптеген деректер бар, ол заманның қиын болғаны анық. Ал 70 жыл кеңес құрамында қазақ, әрине, 30-шы жылдары қатты күйзелді. Бірақ сол нәубеттен де өтіп, еңсесі түспеген қазақ Ұлы Отан соғысында қандай халық екенін, өзін өзі көрсете білді. Онан соң бейбіт заманда, соғыста күйреген елдің жағдайын түзетуде алдыңғы қатарда болды, ұшан-теңіз жер игеріп, астық салып, нанды көбейтті. Сол заманда жоғары мекемеде қызмет істеп жүргенімде, Мәскеуде бірге тамақ ішіп отырғанда орыстар айтатын еді: "мына жеп отырған нанның үштен бір бөлігі сіздің Қазақстандыкі" деп. 1930-шы жылдардағы қиындық тек біздің ұлтты ғана емес, басқа ұлттардың негізін де қатты шайқады. Әйткенмен, соғыстан кейін қазақ мойып-мұқалмай, жоғалып кетпей, мәдениеті де, ғылым, өнері де, экономикасы да өскені айдан анық, күннен жарық ақиқат. Бір шетелдіктің біздің халық туралы "бұл Қазақ деген - досына адал, қасына қатал" деген сөзі бар. Өкінішке орай, кеңес заманда да бойымызда болған осы мінезіміз қазір тіпті жоғалып, мұқалып бара жатыр. Өзіміз егемендік алып, өз қолымыз өз аузымызға енді жетті дегенде, біздің мемлекетті ұрылар басқарып, билікте отыр, оны Назарбаевтың өзі де жасырмайды, ол орысша: "Коррупция - национальная проблема" деп айтып қалғаны бар. Сөз жүзінде күрессе де, осының бәріне жол беріп отырған Назарбаевтың өзі. Бұл жағдайдан біз құтылу үшін - саяси билікті өзгерту керек. Оны Назарбаев өзгертпейді. Сондықтан оның тақтан кетіп, халыққа адал қызмет атқаратындай адамдарды сайлауымыз керек.

4. Бұл атыс-шабысты қазіргі сарапшылар басқа жерден келген лаңкестік, діни тұрғыда жасалып жатқан қастандық деп есептейді, ал менің ойымша, біздің қазақ балалары жұмыс болып, қарны тоқ, көйлегі көк жүрсе онда жаңағылар айтып отырған шеттің нұсқауымен мұндай әрекеттерді жасамас еді. Сондықтан, өкінішке орай, не жұмысы жоқ, үйі не күйі жоқ жастарды шетелдердің мүддесі үшін пайдалану - біздің өз кемшілігіміз дер едім. Әйткенменде, рухы мықты, негізі бар қазақ өзін өзі қырмауы керек. Ал енді осындай жағдай басталды деп, халықты да шетінінен шыбықпен айдап, дүрліктірмеу де керек. Осы қаскүнемдіктің негізгі тамырын тауып, соған балта шабу керек. Ең негізгі мәселе - тепсе темір үзетін жастарды мемлекетті құру үшін, нығайту үшін жұмысқа кірістіру керек. Оларға күй де, үй де жасау керек. Негізі біз қазақтың салтын өнеге деп ұстайтын болсақ, қазақта әке-шеше өз баласын жеке отау тігіп шығарғанда кем дегенде еншісіне бес саулық пен сауынды сиыр беретінін ұмытпайық. Ал қазіргі қазақтың көпшілігі, әрине, мен оларды сынай да, кінәлай да алмаймын, ондай енші бөліп беруге мүмкіндігі жоқ болғандықтан, "балам, енді өз күніңді өзің көр" демеске амалы жоқ. ал жас отбасына мемлекеттен еш қамқорлық жоқ, соның аяғы әртүрлі әлеуметтік зардаптарға жалғасып, тіпті осындай қантөгіске апаратын әрекеттер жасалады. Бұл да біздің мемлекетіміздің үлкен кемшілігі.

5. Әрине, біздің Ата заңымыз бойынша, заң алдында Қазақстан мемлекетінің азаматтары тең құқылы болулары керек. Бірақ, өкінішке орай, біздің бірінші президентіміз өзін ерекше деңгейге көтеріп, оған ешқандай заң жүрмейтіндей етіп барлық заңды өзі қабылдатып, өзі қол қойып отыр. Сондықтан да ол мырзаның атына біреу сөз айтса да, іс-қимыл жасаса да - заңсыздық болып шыға келеді. Бұл енді дүниежүзінде жоқ көрініс. Ал сіз айтып отырған "Асқанға тосқан" дегеніңіз аталы сөз текке айтылмаған, ондайды дүниежүзінің тарихынан болсын, өзіміз өмір сүрген кеңес уақытындағы төл тарихымыздан білеміз. Әйтеуір түбі бір тосқауыл болары сөзсіз. Егер осыны болдырмаймын десе, өзінің қолында билік тұрғанда Нұрсұлтан өз кемшіліктерін түзетуге кірісуі керек. Сонда, тым құрмағанда Ельцин сияқты болады.

6. Әрбір одақтың, бәлкім, пайдасы да болар, бірақ зияны да бары - шындық. Бұл одақты Назарбаев өзім ұсындым деп жүр ғой. бірақ 17 жыл бұрынғы айтқан ұсынысы мен қазіргі іс жүзінде жасалып жатқан жұмыстар - жер мен көктей алшақ. Мұны қазір іс жүзіне асырып жатқан Путин, ал Назарбаевқа мақтау керек, арқасынан қақса, Қазақстанды бере салуға дайын жүрген адам. Баяғыда Ельциннің қысымымен 1990 жылы Жоғары Кеңесті таратып, Конституциялық төңкеріс жасаған. Ал қазір Путиннің ықпалымен Қазақстанның жағдайы не боларын болжау қиын. Бірақ та бір нәрсе анық көрініп тұр - Одаққа кіргеннен кейін, біздің егемендігіміз өркендеп өспейді, қайта өшеді деген қауіп бар.

Әбіш Кекілбаев Жоғары кеңестің төрағасы болып 12-ші шақырылым таратылғаннан кейін сайланған 13-ші шақырылмда жұмысқа кірісті. Ол 13-ші шақырылымға Назарбаев мені жіберткізбеді. Бірақ сол Әбіш кекілбаев басқарған парламент бір жылға жетпей тарап кетті, оны да Нұрсұлтан заңсыз таратты. Әрине, Әбіш бауырымыз жазушы, мінезі қызбалы, сол заңсыздыққа шыдамай өкіріп жылады дегенді мен өз көзіммен көрмесем де, өз құлағыммен сол күндері естідім.

Мұхтар бауырымыз саясаттың құлағын олай да, бұлай да бұруға әбден шеберленіп алған. Өз басым ол інімді сыйлаймын, бірақ, анау 90-шы жылдың басында арасында Мұхтар бар, Олжас бар, біраз азаматтар жақсы бағыт ұстанып еді, егер олар сонысында тұрып қалса, мүмкін осы күні қазақтың жағдайы басқаша болар еді. Бірақ, олар енді көңіліне алмасын, ата-бабамыздан қалған бір аталы сөз бар: "Ақыннан ақыл сұрама" деген. Сол себептен де ол кісілердің анда-санда жолдан тайып кетуіне мен көп кінә қоймаймын.

Кім қалай дегенмен, бұл азаматтар ұлтымыздың қазынасы деп танимын.

Коммунистер басқарған уақытта тек қантөгіс болды, қиын болды деген ұғым да бар, ал осы коммунистердің ел үшін, әсіресе еңбекші халық үшін өте жақсы болды деген қорытынды түйіндемелер де бар. Менің ойымша, коммунистердің бағасын беру - бір кісінің қолында емес. Оны осы сұрақтың иесі де, жауап айтып отырған мен де бере алмаймын. Шындыққа келсек, Қазақстанның тәуелсіздігі - коммунистердің шешіміне де байланысты. Сонау 1922 жылы Қазақстан автономды республика болсын деген шешімді коммунистер көсемі Лениннің өзі қол қойып шығарған. Және біздің азаматтар Ленинге басқаша өтінішпен барған - біз Түркістан республикасы болайық, орталығы Ташкент болсын деген. Бірақ сол арада Ленин "сіздер, қазақтар, республика болыңыздар деп әлгіндей шешім қабылдауға мұрындық болған. Рас, басында Қырғыз АССРі деп аталған, кейін Қазақ АССРі, ал 1936 жылы Қазақ ССРі деп атауы өзерген.

Енді сіздерге бір қызық жағдайды әңгімелейін, маған құрдастарым айтатын: "коммунистер көсемі Ленин қазақтарға автономиялық республика берсе, сен 1991 жылы өзің коммунист бола отырып, өз аузыңмен Қазақстанның тәуелсіз мемлекет екендігі туралы жарияладың" деп. Ал енді коммунистік билік қанішер, қаныпезер дегенге келсек, сондай жағдайдың болуына тек коммунистерді кінәлау әділдік емес. Себебі, сондай қиын-қыстау заманда қазақтың әпербақаны да аз болмаған, айтылып жүрген және әлі толық айтылмаған деректерге қарағанда, 1937 жылы қазақтың өзін өзі ұстап бергені де ащы, қасіретті шындық екені рас.

Кеңес заманында қазақтың білімі, ғылымы өсті. Мысалы, сол кезең болмаса ғұлама атамыз Қаныш атамыз болар ма еді, болмас па еді. Мұхтар сияқты дана жазушының есімі дүниежүзіне жайылар ма еді, Ал тың игеру мен Байқоңырдың даңқы жер бетіне кетті. Сол сияқты Димаш Ахметұлы Қонаев деген адам да дүниежүзіне белгілі болды. Әрине, қазір Назарбаевты біледі деп жүр ғой, оны білсе де қазақтың мұнайы мен газы арқылы біліп отыр. Сондықтан тарихтағы әр белеске дұрыс көзбен қарап, әділетті баға беру керек.

Шындықты айтпауға қақым жоқ, шындықты айту кеңес уақытында да оңай емес еді, қазір одан да қиын. Кезінде шындықты айтқаным үшін таяқты да жеген, әйтседе сол айтқаным үшін өзіме өзім риза болған кездерім аз емес.

Егер тап осы шындықты білгіңіз келсе, онда Назарбаев Қазақстанның дербестігі үшін күрескен жоқ. Ол Горбачевтың ықпалында болды, 1990-жылы Горбачев Кеңес одағының басқа бір үлгідегі, соны жобасын ұсынып, жаңа бағытпен жұмыс істеуге одақтас республикаларды көндіруге тырысты, жаңа келісім-шартқа қол қойдырып, Одақты таратпай, жаңалауды мақсат етті. Осының әсері ме, әйтеуір, басқа республикалар одақтан кетіп жатқанда, Нұрсұлтан Ресеймен бірге қалуды көздеді. Ертең, 14-ші желтоқсанда тәуелсіздік туралы заңның Жоғары кеңесте қарала бастағанына тура 20 жыл толады. Оны қарауды желтоқсанның 14-інде бастап, 16-шы желтоқсанда түс ауа "Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі" туралы конституциялық заң қабылдадық. Міне, сол 14-ші желтоқсанда президент Назарбаев тіпті Жоғары кеңестің отырысына да келген жоқ. Ал желтоқсанның 16-ында заңның қабылданатынын білгендіктен, таңертең мен ол кісіге телефон шалдым: "Заң қабылданғанда сіздің бірге болғаныңыз дұрыс" деп. Сондықтан "Назарбаев тәуелсіздік әперді" деген сөз - бос сөз. "Назарбаев болмаса Қазақстан жоғалып кетер еді, қазақ халқы қаңғып кетер еді деу" - тіпті дөрекілік. Нұрсұлтан қазір елді гүлдендіріп отыр деген шындыққа жатпайды, ол да бос сөз. Егер осы тәуелсіздік күні туралы мағлұмат алғыңыз келсе, екі үлкен кітап шығардым, біреуі - қазақ тілінде, біреуі - орыс тілінде. Жақында ол кітаптардың тұсаукесері болады Алматыда.

Баяғы кеңес заманында өзбектердің: "орыс болғың келсе, алдымен қазақ бол" деп айтатын сөзі бар еді. Ертеректе, 1970-ші жылдардың басында, өзбектерге өтіп кеткен үш ауданды қайтарып алуға үкіметтік делегация қатарында болғанмын Өзбекстанда. Сол кезде өзбек халқының салт-дәстүр, тұрмысымен танысқан едім. Ал енді қазақтардың тіл үйренуге деген құштарлығын құптаймын, бірақ ана тілінен ажырауды дұрыс деп санамаймын. Қазір де сондай орыстандыру саясаты бары рас, бірақ санасы бар жастар ондай саясатқа ілеспейді, оны қабылдамайды деп есептеймін.

Бұл сұраққа жоғарыда жауап бердім.

Егер әділетін айтар болсақ, қазақ радиосы да, қазақ теледидары да 1990-шы жылдармен салыстырғанда көп ілгері кетті. Қазақ тілінде беріп жатқан хабарлары ойға қонады. Әрине, осы ақпараттың бәрі қазақтың қолына түссе деген үміт дұрыс, бірақ мемлекет әлемде болып жатқан жағдайдан тыс қалмауы керек, оны салмақтап, бөлшектеп шешетін билік болуы керек.

1 Уағалайкүмассалам, баруым! Мен я дінге сенемін, я идеологияға сенемін деп айта алмаймын. Бірақ, Құранды да, коммунистік қағиданы да жақсы оқып, игердім. Егер осы ілімдерге сүйенетін болсақ, пайғамбардың өзі айтқан: "Адамның сенуі - өзінің жүрегінде болуы керек" деп. Дінге сенемін деп ұрлық жасап, қиянатқа баратындардан, мен өз жүрегім мен әділеттілікке сенемін деген дұрыс.

2. Сол сайлау өткен күні-ақ біздің Атыраудағы жанкүйерлеріміз менің жеңгенімді хабарлаған. Кейін Мәжіліс депутаты болып жүргенімде Атырауға бірнеше мәрте бардым, азаматтармен әңгімелесіп, құрметіне бөлендім. Олардың көпшілігі сайлаудың жағдайын жыр мен жұмбақ етіп маған айтқан, мен сол жылдары да үлкен ризашылығымды Атырау өңірінің халқына жеткізгенмін. Қазір де сіздердің алдарыңызда бас иіп құрмет білдіремін. Жалпы, қазақтың әр жерінде туып-өскен азаматтарының ерекше қасиеттері болады, сол үлкен жауынгерлік әділеттік қасиеттің Атырау азаматтарының бойына сіңгені ұлтымыздың қастерлеуге сай байлығы деп есептеймін.

3. Турасын айтсам, Назарбаев билік жасап тұрғанда қазақтың болашағы жоқ. Егер дұрыс билік елбасына келетін болса, елдің ұшан-теңіз байлығы және халқымыздың қажырлылығымен Қазақстанды нағыз өркениетті елге айналдыруға болады.

Егер әлем тәжірибесіне сүйенсек, мемлекетті басқару тек демократиялық жолмен келеді. Ал Қазақстанда топ-топ болып отырған кландардың барлығы заңның деңгейінде жасалатын шаруа емес, онымен күресетін демократиялық жолмен сайланған билік жоқ. Бұдан шығу жолды іздеуіміз керек, ол үшін ең бірінші саяси биліктің жүйесін өзгерту керек. Ал оны өзгертетін күш қазір біздің қолымызда жоқ. Біздің егемендік алған заңның бір бабында жазылған: "мемлекет иесі - халық" деп, ал қазір халық далада қалды, билік не істегісі келсе, соны істеп отыр. 1990-шы жылдары тәуелсіздік қолға енді тигенде жүріс-тұрысымыз басқа еді, ал Жоғары кеңесті таратып жіберді де, президенттің өзі дербес билікке ие болып, соның ақыры осы жағдайға әкеп соқты. Тіпті соның өзінде ел байлығы халықтың қолында болуы керек еді, бірақ оны жасамай отыр. Мұнай, кеніштер халықтың қолында болуы керек. Оны зорлық-зомбылық, күшпен тартып алуды мен құптамаймын, ал істі білетін азаматтар билік басына әділ сайлау жолымен келуі керек.

1 Назарбаев кететін болса, Құлыбаев сияқты оның ұсынған адамының елді басқаруы дұрыс болмайды. Өйткені олар қазіргі саясатты ұстауға тырысады, сол себептен де қазақ халқының өміріне ешқандай жақсылық келмейді. Назарбаевтың орнына әділдетті сайлау арқылы халық басқа лайықты деп тапқан адамды келтіруі керек.

2 Жалпы өз басым қантөгіс дегенге қарсы адаммын. Мен саяси бәсекені бейбіт іс-қимылмен жасағанды жөн санаймын. Назарбаев сияқты мықтылардың қалай құлап жатқаны дүниежүзіндегі құбылыстардан көрініп отыр. Мысалы, Мүбәрак Нұрсұлтаннан еш кем емес еді, ал, Каддафи есімі әлемге Нұрсұлтаннан гөрі әлдеқайда белгілі адам болатын. Әрине, мұндай жолды қазақтың басына бермесін, осыны болдырмау үшін әлі де мүмкіншілік бар. Нұрсұлтан осы тойғанымен халқына рахметін айтып, әділетті сайлау өткізуге қолғабыс жасауы керек. Сонда Алматыны алудың да, Астананы алудың да қажеті болмайды.

3. Бірнеше постсоветтік мемлекеттер арасында түрлі жағдайда бір-біріне көмек көрсетуі туралы арнайы келісім бар. Сондықтан, Ресей әскері баяғыдай, 1986-жылғы оқиға сияқты, билік ысқырса болды жетіп келеді мұнда, ондай қауіп бар деп есептеймін. Бүкіл оппозиция үшін мен жауап бере алмаймын. Себебі әр оппозиция басшысының өз басы бар.

Ерболдың сұрағы әділетті сұрақ, бірақ Ербол бір нәрсені білгені жөн, қазір Назарбаевтың маңында жүргендер жалпы қазақты басқаратын ешкім жоқ деп есептейтіндер. Козловтың сол кездегі мәлімдемесіне негіз бар, ол "заңға сәйкес, кезекті сайлау 2012 жылы өтеді, ол кезде мен қазір аз-мұз білетін қазақ тілін меңгеремін" деп жариялаған. Ал халықтың арасында "мынадан басқа ешкім жоқ" деген ой-пікірді шайқау менің ойымша дұрыс.

Ал, қазақ емес басқа ұлттардың да еркін саяси сайысқа түсуіне шектеу қоятын бап жоқ біздің заңнамамызда, тек ол адам қойылған талаптарға жауап берсе болғаны. Демократиялық жолмен дамыған елдер үшін оның ұлты, нәсілі емес, білімі, біліктілігі, бағдарламасына мәін беріледі. Мысалы, АҚШ билігінің басына қара нәсілді адам келеді деп бұрын ешкім ойламаса, қазір ол шындыққа айналып отыр.

Бұрын да айттым, қазір де қайталаймын: біздің мемлекетте Назарбаевтан басқаша ойлайтын адам болса, кінәлі болып шығады. Жаңағы аты аталған рухани күші-жігері бар азаматтарды соттау деген - ең үлкен қорлық, зомбылық. Жай рухани байлықты еселеп жүргендер ғана емес, сонымен бірге мемлекетіміздің экономикамызды көтеруге зор үлес қосқан басқарушы, менеджерлерді ұстап алып, шырылдатып соттап жатқаны - ол да жанды қинайтын жағдай. Мәселен, кезінде министр болған Серік Бүркітбаев деген азамат бар, бірнеше рет кездесіп сөйлескем, техника жағынан үлкен маман, ұйымдастыру қабілеті мықты. Сол кінәсі дәлелденбесе де қазір түрмеде отыр. Мұхтар Жәкішев Қазақстанды дүниежүзі деңгейінде уран өндіріп оқсатушы елге айналдыруды жолға қойған маман. Ол да кінәсі көз жетерліктей дәлелденбегенімен ұзақ мерзімге сотталып түрмеде отыр. Сол сияқты біздің жігерлі, таланты азаматтарымыз мемлекетке жұмыс істеудің орнына абақтыда жатқаны жанға бататын нәрсе. Оларды қорғап-қолдауға әр уақытта дайынмын, олардың отбасы, бала-шағасына жаным ашиды.

Менің ойымша, бүгінде мұнайшылар жағдайын ойлап отырған билік жоқ, және билікте әдетке айналып кеткен жүйе бар. Егер қара халық бірдеңе талап ететін болса, оны орындасаң, екінші жерде тағы көтеріледі деген. Осыны талай рет естідім, көріп те жүрмін. Сол себептен де, "өлмесең өме қап" деп Назарбаев оларға көңіл бөлмей отыр. Ал үкімет оларға қамқорлықты өз мойнына алудың орнына жаңағы кеніштерді игеріп жатқан шетелдік компаниялардың мойнына итеріп тастап отыр. Ал шетелдік компаниялардың басшыларына мұнайдан басқа ештеңе керек жоқ, Менің ойымша, дәл осындай суық көзбен қарау деген тіпті ақылға сіңбейтін мәселе.

1. Біз елу жылдықты болжап айтып, пікір білдіру үшін әуелі өткен елу жылымыз қалай болғанына көз салуымыз керек, оны мен талдап, жіктеп жазған кітабымды шығарып қойдым. Оның ішінде барлық өткен-кеткеніміз бар, дәп бүгінгі көріністер де бар. Егер соның бәрін түйіндеп, енді елу жылда не боламыз дегенге жауапты бір сөзбен табу қиын. Алу елу жылдан кейін қазақ мемлекеті болып, қазақ ұлты өсу үшін үш нәрсе керек. Бірінші, қазақ ұлты мен қазақ елін кіршіксіз жақсы көретін халқы болу керке, екінші, осы халықты билейтін әділетті жүйе болуы керек. Осы екеуі адамдарға байланысты. Ал үшіншісі, біз Қазақстанның байлығы мен табиғатын бірге қорғаумыз керек - халық пен билік. Сонда келешегіміз дұрыс бағытта жүреді деп болжауға болады.

2. Жас қайраткерлер әр заманда болған, тіпті небір қиын заманда халықты қорғап қалған солар. Қазір оңай уақыт дей алмаймын, жас қайраткерлерге айтар тілек, берер өсиетім: ең бірінші, әрбір жастың адамгершілігі, рухани негізі болуы керек. Екіншіден, жас шексіз ізденуі керек. білім, ғылым дегенді ауыздықтайтын болуы керек. Үшінші, өзін-өзі қайраткерлікке дайындаймын, ел басқарамын деген жағдайда қара қылды қақ жаратындай әділетті болуы керек. Сонда ол жасты болашағы бар жас деп есептеуге болады, сол жасқа халықтың міндетін атқаруға жүк салуға болады.

3. Ел ішіндегі қауіп - ұрлық, озбырлық, зұлымдық, ал қазіргі кезде ондай қауіп халықтан емес, көбіне билік жағынан шығып жатады. Сырттан келетін қауіп - ол негізінде біздің байлыққа байланысты. Әсіресе біздің жерасты байлығымызды иемденуге ұмтылады, оған да билік жол ашып қойды. Мысалы, АҚШ пен Қытайды енді қуып көріңізші? Оларды енді қуа алмайсыз. Қазіргі билік осыған жолды өзі салып берді және ол келісімдер 40-50 жылға жасалған. Ал оны бұзу деген оңайға түспейді. Келешек басшыларға міндет - ең бастысы ел байлығына қол сұқпау деген сөз.

4. Қазақтың мәдениет, ғылым, білім, экономикасына үлес қосқан азаматтарды жоғары бағалаймын. Ал басшыларға келсек, Шаяхметов пен Қонаев. Бұл екеуі Қазақ үшін де, Қазақстан үшін де басқалардан артық еңбек жасады.

5. Қазақстан ғылымы кеңес заманында дүниежүзіне белгілі сала еді, мысалы, металлургия жағынан металды суытып шыңдау деген болды, соны басқа мемлекеттер пайдаланатын. Біздің шығарған қорғасын, алтын, мыстың көпшілігі дүниежүзінде сапалы деп есептелетін. Ауыл шаруашылығында біздің жерде өскен арпа әлемде ең сапалы арпа болатын, жидек те сапасы жағынан кем болмайтын. Біздің байлық 80-ге жуық елге, соның ішінде 32 капиталистік елге баратын. Соның бәрі біздің ғылымымыздың дамуының көрсеткіші еді. Мұның бәрінің, өкінішке орай, қазір жұрнағы ғана қалды, ғылымды біз ең аз дегенде ширек ғасырға шегеріп алдық, жастарды ғылымға тартудың тиімді жолы жоқ, мемлекет сырт айналған соң ғалымдар базар жағалап кетті. Қазір билік ғылымға қайта назар аударамыз дегендей бір сөздер айтып жатыр ғой. Бірақ онысы кеңес замандағыдай қамқорлықтың тырнағында да тұрмайды.

1986 жылы мен агроөнеркәсіп министрі болатынмын. Оқиға сол министрліктің алдында болды, 17-желтоқсанда сағат 10 шамасында көмекшім алаңға бір топ адам жиналып жатыр деп айтты, алғашында көңіл аудармаған едім, мен отырған бөлменің терезесі аула жаққа шығатын. Бірақ біраздан соң ұрыс-төбелес шығып жатыр деген соң қарсы жақтағы терезеден қарасам, едәуір адамның жиналып қалғанын көрдім.

Сол кезде Қазақ ССР ішкі істер министрлігі бұрын ондайды бұрын көрмегендіктен бе, жастарды үркітіп, күштеп таратамыз деген болуы керек, оның арғы жағы бас жарысуға дейін жетті. 17-і күні кешке бүлік үдей түсті, 18-і күні кешке Орталық комитетте емес, басқа бір жерде - "Дом просвещениеде" пленум өтті, түнгі сағат 12 мен 1 шамасында, мен ол кезде пленум мүшесі едім. Көбінесе, "жастарға ие болмадыңдар" деп ректорларды кінәлап, әңгіме сонымен бітті. Сол 18-і күні Министрлер кеңесінің отырысы болып, сол кездегі төраға Назарбаев осының бәрін қалжыңға бұрғысы келгендей: "ну и что такого, молодежь вышла, не надо раздувать" деп өзінше ақыл айта бастап еді, сол уақытта бізге Мәскеуден келген Соломенцев: "бұл оңай шаруа емес, оны үкімет тоқтатуы керек" деп сөйледі. Менің ойымша, соның айтуымен Назарбаевтың қолымен қаулы қабылданды.

Ал сол дүмпудің министр болып отырған маған да әсері болды, мені Мәскеуге Қазақ ССР министрлер советінің СССР министерлер советі жанындағы тұрақты өкілі қызметіне жіберді. Барғым келмеген еді, бірақ Колбин болмады, ол: "сізді біз бұл жұмысқа одақтық министрлердің назарын республиканың қажеттіктеріне бұру үшін жұмсағалы отырмыз, олар Қазақстанға теріс қарап жүр, Рыжковпен сөйлесіп едім, ол кісі сізге тоқтады. Николаймен келістік, сіз бір жылдай жұмыс істейсіз, кейін қайта ораласыз" деді. Сөйтіп мен Мәскеуге кеттім, Назарбаев ол кезде ауруханада жатқан болатын. Алдында пленумда Димекең сөйлеп, жастарды арандатты деп Назарбаевты кінәлаған соң, ол жүрегі ұстап, отырған жерінде құлап түсіп, ауруханаға түскен еді.

Сол желтоқсан оқиғасынан соң жапа шегіп, қуғын көріп, күйзелгендер болды, сол кезде ондағы кейбір қазақтар босқын сияқты күйде еді. Мәскеуде қызметте жүргенімде Желтоқсаннан кейін қуғын көрген біраз адам қашып Мәскеуге барды, олардың арасында ректоры бар, жауапты қызмет істеген басқа да адамдар бар. Соларға ашық көмек жасадым, келген күні қонақ үйге орналастырып, кейін уақытша болсын жұмыс табуға көмектестім.

Ол кезде Мәскеуде 64 жоғары оқу орнында Қазақстаннан барып оқып жатқан 4,5 мың студент, оған қоса 4 мыңдай қазақ және тұрады екен. Билік солардың арасында бір бүлік шығып кетпесін деп оларды да маған тапсырды. Мен жерлестермен байланысты нығайтуға көңіл бөлдім. 1989 жылы Мәскеуде алғаш рет Наурыз өткіздік. Ал келесі 1990 жылы көктемде Мәскеуде және Ленинградта тойладық Наурызды. Студенттерді жинап, өнерпаздарды ұйымдастырып концерт қойдық. Арнайы маман тауып, өкілдіктің жанынан қазақ тілін оқытатын курс аштық. Әлі ойымда, сол кезде Димаш есімді бірінші сыныпта оқитын қазақ баласы келіп жүретін ата-анасымен, сол баладан: "Қалай, саған не ұнады?" деп сұрағанымда, ол: "О-о-о, маған бауырсақ пен құрт-ірімшік ұнады" деп жауап бергені есімде қалыпты. Өкілдікке келгендерге қазақтың ұлттық тағамдарын ұсынатынбыз, дастарханға қойлатын құрт-ірімшікті Қазақстаннан арнайы алдыратынбыз.

Бәйменов туралы сұраққа келсек, мен осы жас жігіттер жөнінде өз пікірімді ешкіммен бөліспеймін, егер ол менің құрдасым болса айтар едім, сондықтан бұл сауалға жауап бермей-ақ қояйын.

Институт бітіргеннен кейін жолдама бойынша жұмсаған жаққа барып еңбек еттім, туған ауылымда емес, басқа жақтарда жұмыстар атқардым, сондықтан өзім туып-өскен ауданда қызмет істеген емеспін. Бірақ Ақсуаттан қол үзген жоқпын, туған-туыстарым болды, қазір де бар. Өзім білім алған мектепте менің жолымды қуатын топ құрылған оқушылардан, солармен қарым-қатынасым бар. Мектепке компьютер сияқты оқуға қажетті заттарды беріп көмектесіп тұрамын. Олар да маған телефон соғып хабарласып тұрады. Әсіресе, бір ұмытпайтындары, менің туған күнімде таңертең ең бірінші болып менің мектебімнің директоры құттықтайды.

Жалпы, жастар жөнінде өте құбылмалы пікірлер айтылады, жастар анау-ақ. жастар мынау-ақ деген сөздер көп, бірақ жастың аты жас, олар бізден гөрі ілгері болуы керек. Ал олардың сондай ілгері болып жүргеніне өз көзім жетеді, өйткені мен университетте жұмыс істеймін, жастармен аралас-құраласым бар. Әрине, талпынған жастар көп, олар - озық. Бірақта осы өмірдің жағдайына ыңғайланған бір жаман мақал бар: "Заманың қалай болса, бөркіңді солай ки" деген, сол ұғыммен кеткендері де бар, оларға, әрине, жөн сілтеп, дұрыс жол көрсететін, ағалық жасайтын адамдар керек.

Назарбаевтың билігі кезінде әділетті сайлау болып көрген жоқ, болмайды да. Ал соған қарсы қимыл жасап, қисық жағдайды түзетемін деген адамдарды ұстап алып соқққыға жықпаса да, кінәлап жұмыстан шығарып жатқаны айдан анық, күннен жарық. Сол себептен де, бұл жерде заң болса да, заңның бәрін сыпырып тастап, тек бір адамның ғана айтқанын жасайтын жүйе жұмыс істейді. Оны жою тек Назарбаев биліктен кеткен соң ғана мүмкін болмақ.

Оның бәрін істеп отырған бір-ақ адам, ол кісінің аты-жөнін қайталай бермейін, онсыз да көп айтылып кетті. Ал мен өзімнің ақ екенімді, әлгі халық аузында "Аққа құдай жақ" дегендей, маған қанша күйе жаққысы келгенімен қолынан ештеңе келмейтінін білдім. Сол кезде бас прокурор болған азамат қазір менімен бірге жүр. Ол кісі де жырдай ғып айтады, қанша тапсырма беріп, сонау Мәскеуге дейін жіберіп тексергенде, маған кінә тағуға ілік болатындай тіпті бір тиын болсын көлденең ештеңе табылмағанын. Мен тіпті солай тексергеніне де қуандым, себебі, менде арам жолмен жиған ақша, дүние-мүлкім жоқ, халық алдында арым таза екендігіне баршаның көзі жетті. Ал өздері шаш-етектен былыққа батқандардың алдында менің басым биік, еңсем - жоғары бола түсті.

Дін тәрбие үшін керек, бірақ "Молданың істегенін істеме, айтқанын істе" деген нақыл сөз бары да еске түседі. Діннің басында жүрген адамдардың өзі де, қазіргі мемлекет басында жүрген адамдар сияқты, дін жолынан тайып кеткені де бар, сондайды мен құп көрмеймін. Екіншіден, "Құдай сақтасын десең өзің сақтан" деген де бар, сол себептен, ең әуелі адам өз жүрегіне - берік, іс-қимылына - адал болуы керек, сонда, менің ойымша, діннің де үдесінен шығады, өзінің адамшылық қасиетін де жоғалтпайды.