Советтік Қазақстанның Министрлер кеңесінің бұрынғы төрағасы Бәйкен Әшімовтың ұрпақтары. Алматы, 6 наурыз 2010 жыл.
12.03.2010
ЕГІЗ ҚОЗЫДАЙ ЖҰПТАСҚАН
Бөлмеде бірден айнала ілінген отбасылық суреттер көзге шалынады. Көбісінде Бәйкең жұбайы Бақыт Әсетқызымен бейнеленген. Қол ұстасып, қолтықтасып, бір-біріне мейірлене қарап түскен суреттерінен-ақ ол кісілердің айрықша бақытты өмір сүргендері аңғарылып тұр.
Араларына 19 күндей уақыт аралатып, бірінен кейін бірі дүниеден өтіп кеткен ол кісілердің отбасылық өмірі расында да терең үйлесімге негізделген екен.
Бәйкен Әшімұлының үлкен қызы Нэйлюфар айтады:
Бәйкен Әшімовтің тұңғыш перзенті Нэйлюфар. Алматы, 6 наурыз, 2010 жыл. – Сіз білесіз бе, әкемнің кісілік қасиеттерін әңгіме еткенде анам жайлы айтпай кету мүмкін емес сияқты. Себебі, осылай деп әкем айтып отыратын еді. «Барлық жетістіктеріміз – аналарыңның арқасында жүзеге асуда. Ол кісі – менің жарым, досым, мұңдасым, тірегім де. Мамаларың – мықты адам» деуші еді ол кісі.
Кейде әкемізге арнайы ілтипат көрсетіп, жағдай жасайық десек, ол кісі:
«Маған әуре болмаңдар. Аналарыңа қараңдар, көмектесіңдер» деп отыратын еді. Әкемнің қызметтен қолы тие бермейтін. Сондықтан бізге берілген тәрбиенің басым бөлігі үшін анамызға қарыздармыз.
Ол кісі жиі-жиі қонақ күтетін. Әр нәрсені бабымен жасаушы еді. Ондай өнерді бізге де үйрететін. Дастарқан ұстау, достармен араласу, үй жиһаздарын сәнді етіп жинау... шешемнің сүйікті істері болатын, – дейді Нэйлюфар.
Расында шаңырақтағы әрбір заттан отанасының ұқыпты, қазақы мінезді жан болғаны аңғарылатындай. Кабинеттің қос қабырғасы сірескен кітап сөрелері екен.
Тұңғыш қызы Нэйлюфар мен тұңғыш немере Лаураның айтуынша Бақыт апай балалары мен немерелеріне кітапқа деген құмарлықты бала кездерінен сіңірсе керек. «Кітаптан алатын білімге басқа ешқандай таным бұлағы жете алмайды» дейді екен ол кісі.
Мамандығы бойынша математик болғандығына қарамастан Бақыт Әсетқызы қазақ және әлемдік әдебиеттерді жақсы білген көрінеді.
Нэйлюфарды тыңдап көрсек:
– Әкеміз зейнет демалысына шыққаннан кейін екеуінің сыйластығы бұрынғыдан да арта түсті. Бәріміз бірге отырып, мамам ғана басқа бөлмеде жүрсе, әкеміз: «Балам қайда, балам?» – дейді. «Балаларыңыз біз емеспіз бе?» деп сұрасақ: «Жоқ, менің балам – шешелерің» дейді.
Бәйкен Әшімовтің тұңғыш немересі Лаура ата-әже портреті жанында, Алматы, 24 ақпан 2010 жыл. Сөйтеді де шешем қай бөлмеге барса, әкеміз соңынан қалмай, еріп жүретін.
Анамыз бір орындыққа отыруға бет алса, әуелі әкем барып, жылы жапқыш жауып жатады. «Жаурап қалмашы» деп бәйек болып, үстін қымтап жүретін. Екеуі егіз қозыдай еді.
Екеуі диванға жайғаса отырып, жастық шақтарында бастан кешкен оқиғаларын еске алысатын. Әңгімелері таусылмаушы еді.
Өзара бірлесе жүріп, жуылған кірлерді екеуінің жайғанын көрсеңіз ғой... Ақ жайманың екі ұшын әкеме ұстатып, қалған екі ұшын анам өзі ұстап, ал кеп сілкиді дерсіз екеуі. Ол қылықтары өздеріне жарасып-ақ тұратын.
Өткен жылы күзде анамыз ауруханаға түскен кезде әкем де реанимацияға көрші бөлімге жатқан болатын. Ондағы мақсаты – қалаған кезінде аяулы жарының қасында болу. Шынын айтқанда, әкем өз басы осы ұзақ өмірінде бірде-бір рет ауырып, ауруханаға жатып көрмеген екен.
Неше түрлі түтікшелер астында жатқан жан жарының қолын әкеміз сағаттар бойы ұстап отыруға пейіл болды.
– «Бақытым, әлі тәуір боп кетесің, үйге бірге қайтамыз» деген үмітті сөздерін сағат сайын қайталайтын. Тіпті болмаған соң әкемізді үйге өзіміз шығарып алдық.
Анамыздың көз жұмғанына 19 күндей өткен кезде, жүрек қабынуынан әкеміз де о дүниеге аттанып кетті.
Тіршілігінде жұрттың мазасын орынсыз алмауға тырысатын әкеміз өмірден де осылайша момақан, тыныш күйінде өтіп кетті.
Бұл кісілер қайтпас сапарларына аттанғалы бері, менің ойыма әкемнің өз 85 жылдығында, опера театрындағы салтанатты жиынға жиналғандарға айтқан сөзі орала береді.
– «Жүз жасаңыз!» – деп жатырсыздар. Жақсы жас. Талас жоқ. Түсінемін. Бірақ мұндай ұсыныспен, егер сол кезде менің қасымда, жан жарым Бақыт Әсетқызы болатын болса ғана келісемін, – деген еді әкем анам жаққа қарай бұрылып. Анам айтатын: «Бізді ғарыш қосты» деп. (Бәлкім, «Тәңір қосты» дегісі келді ме екен?! – Н.Ү.)
Нэйлюфардың айтуынша, Бақыт апайдың нағашы атасы Нұрғали өз аймағына аса сыйлы хазыреті болған көрінеді. Анасы Фатима да медресе бітірген, бес уақыт намазын тастамаған, діндар кісі болған екен.
Ал Бақыт Әсетқызы болса, дінге қатаң тыйым салынған Совет үкіметінің өзінде өз білгенінше Аллаға сыйынып жүрген көрінеді. Елінің, отбасының, балаларының амандығын тілеген екен.
Ол кісі өмірлік серігінен 9 жас кіші болыпты. Соғысқа аттанарда «Күт мені» деп кеткен Бәйкен Әшімұлы оқ пен оттың арасынан аман оралып, екеуі 1946 жылдың 2 тамызында шаңырақ көтерген екен.
ӨМІРІМЕН ҮЛГІ БОЛҒАН АТА-АНА
Бәйкен Әшімұлы мен Бақыт Әсетқызы үш перзент тәрбиелеп өсірген ата - ана.
Үлкендері Нэйлюфар – ғылым кандидаты, мамандығы бойынша инженер –экономист. Ұлы Оңдасын – техника ғылымдарының докторы, академик, Солтүстік Қазақстан университетінің ректоры. Кенже қызы Рауза анасының жолын қуып, математиканы таңдады. Ғылым кандидаты.
Олардың әрқайсысынан екі немереден сүйген Бәйкен Әшімұлы мен Бақыт Әсетқызы мейірімді ата-әже де бола білген.
Нэйлюфардың айтуынша, әкелері оларды құрғақ ақыл айтып емес, өмірдегі жеке үлгі-өнегесімен тәрбиелеген көрінеді.
– Өзі туралы мақтана әңгіме айтқанын естіген емеспін. «Өздеріңді өздерің мақтамаңдар» деп отырушы еді ол кісі. Былайша айтқанда, адал өмір сүру принципін бойымызға бала кезден екті десек болады.
Тәуелсіздік жылдары жекешелендіру үдерісі басталды ғой. Біреулер оны «прихватизация» деп те атап жүр. Содан бастап, әкемді айналдырушылар көп болды. Ел шаруашылығының кез-келген саласына әкем өтінішпен барса, қолын қайтармайтындарын ол адамдар жақсы білді. Алайда әкем ондай ұсыныстарға, өмірінің соңына дейін, табанды түрде қарсыласып өтті. Бізге де: «Таза жүріңдер» деп отыратын.
Үш кітабының бірін: «Ел сенімі – ең қымбаты» деп атауы да тегіннен-тегін емес еді. Балаларына үнемі адал еңбекті насихаттап отыратын.
Ол кісінің бізге деген әкелік махаббаты анама деген биік сезімінен бастау алып жатты ғой деймін. «Не нәрсені болсын аналарыңмен ақылдасып отырыңдар» деуші еді, жарықтық.
Студент кезімде әкемнің майдандас досы, ленинградтық азамат Крапивин Михаил Алексеевичтің үйінде қонақта болғанмын. Досы маған сонда: «Сенің әкеңнің өмірде талай биіктерге шығатынын, 24 жасында майданға бізбен бірге кірген, сол соғыс жылдары-ақ болжаған едік. Үмітіміз ақталды» - деген еді. Мақтаныштан төбем көкке екі елі ғана жетпей қалғандай болған еді,- деп ағынан жарылды үлкен қызы Нэйлюфар.
НЕМЕРЕЛЕРІНЕ ДЕМОКРАТ АТА Шыр етіп дүниеге келгенінен бастап атасы мен әжесінің бауырында өскен тұңғыш немересі Лаураның айтуынша, ол кісілерді туған әке-шешесінен де артық көрген екен. Сол үйдің құдды кенже баласындай боп өсті.
Бәйкен атасы жұмыстан шаршап келген кезінде Лаура алдынан жүгіріп шығатын. Немересін бауырына басып, терең тыныс алады екен сонда атасы.
– Атамның демократ кісі болғаны сонша, ол кісімен кез-келген тақырыпта пікірлесе беруші едім. Маған сөз салып жүрген жігіттер туралы да айтатынмын. «Жігіт таңдағанда оның байлығына қарама, адамгершілігіне назар аудар. Байлық деген кейін өзі-ақ келеді» дейтін еді атам.
Ол кісінің өзіне ғана тән еркелету, жұбату сөздері болатын. Мысалы, көңіл-күйім болмай тұрса, «Еңсеңді түсірме!» дейтін. Ал еркелеткенінде: «Менің форточкам» деуші еді. Ондағы айтпағы – «менің тынысымды кеңейтіп, қуаныш сыйлайтын немерем» дегені болар. Атам сондай, өте қарапайым, мейірімді әрі дана кісі еді, – дейді Лаура.
Бір қызығы Лаурадан басқа, Ләйла, Айгерім, Әділ, Алуа, Азат атты немерелерінің қай-қайсысы да өздерін атасы мен әжесінің «ең сүйікті және қайталанбайтын қасиеттерге ие немересімін» деп сезінеді екен. Әрине мұндай сезімдердің түп-тамыры ата-әженің даналыққа толы «дипломатиясында» жатқаны сөзсіз ғой.
Ол кісілер шөберелері Сейлин мен Дәрияны да талай-талай әлдилеп, тербеткен екен.
* * *
Бәйкен Әшімұлының жұмыс үстелінде ең соңғы жазып қалдырған бір парақ қағазы жатыр. «93 жастағы батагөй қарт не жазды екен?» - деп қағазға үңілеміз. Тағы да жан жары жайлы.
Аудармасы шамамен былай болатындай: «1946-1950 жылдары Айыртау ауданының орталығы Володарское ауылында тұрдық. Ол жақта қыс аязды болатын. Бақыт жаным үйден мектепке және кері қарай жадағай пальто киіп, жүгіріп жүруші еді. (Соғыстан кейінгі жылдары кедей тұрдық.) Құшағында тексеруге арналған дәптерлері болушы еді», – деп жазылған екен.
Мынау жалған дүниедегі ең соңғы жазған жазуы... Ақын-жазушылар жабыла сипаттауға тырысып жататын ерлі-зайыптылардың шынайы махаббаты осы шығар, бәлкім?!
26.02.2010
Қазақ тарихшыларының бірқатары Алашорда үкіметі тарих сахнасынан кеткен соң совет өкіметі ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдары «асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын» деп ұрандата жүргізген ұжымдастыру, кәмпескелеу сияқты солақай, соқыр, ұрдажық саясаттың кесірінен қазақ халқын қынадай қырған 1921-1922 жылдар мен 1931-1933 жылдардағы жаппай ашаршылық, одан кейінгі репрессия қазақ халқының ұлттық санасын (психолгиясын) апатқа ұшыратып, шайып кетті деген ой айтады.
Бұл сөзді қазақ қаламгері Бейімбет Майлиннің шығармалары дәлелдей түседі. Өйтетін себебі, Бейімбет Майлиннің шығармаларының 20-30 жылдары жазылды. Кейінен өзі «халық жауы» ретінде нақақ атылып кетті.
Осы Биағаңның (күні бүгінге дейін қазақ қаламгерлері Бейімбет Майлинге деген құрметпен жазушыны осылай атайды) шығармаларын оқи отырып, Қазақстанның Тәуелсіздік жылдардағы қолына билік бишігін ұстаған, атқа мінген азаматтарының да психологиясының түп-тамырының қайда жатқанын бағамдауға болады.
Тарихи деректерге қарағанда, қазақ байлары қазақтың экономикалық әлеуеті болған. Олар арнайы мектеп салдырып, мұғалім алдырып халықтың сауатын ашып отырған және халықты асыраған да сол байлар болған.
Алайда, совет өкіметі «кедей теңдігі» деген ұранмен қалыптасқан дәстүрлі дамуды бұзып, билікке сауатсыз, аш-жалаңаш кедейлерді әкелді. Ал, бұлар өз кезегінде қазақтың бұдан кейінгі саяси психологиясының негізін түзді.
Қазірде қазақ баспасөзі Қазақстан билігіндегі рулық, туыстық қатынастардың белең алғанын, үдей түскенін бұл өз кезегінде жемқорлық өрісін кеңейтіп отырғанын жазып жатады. Мұндай пікір қазақ қоғамында да әбден орнығып үлгерген.
Мысалы, жұрт ішінде жоғарыда танысың, қолдаушың болмаса мемлекеттік қызметке бара алмайсың деген түсінік ешнәрсе өзгерте алмастай болып орныққан.
Ал, ХХ ғасырдың басында жазылған Биағаңның шығармалары ХХI ғасырдағы билікке қатысты қазақ санасының ешқандай өзгеріссіз әрі дамусыз қалғанын дәлелдей түседі.
Бейімбет Майлиннің «Жол кеңесі» деп аталатын әңгімесінде (Бейімбет Майлин, шығармалар жинағы, үшінші том, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, Алматы, 1962 жыл) Тоқан деген кейіпкер өзін ауылнай етуге көндірген аталасы Уәли деген марқұм болған адам туралы былай дейді:
«Марқұм былтырғы сайлауда мені шақыртып алып: «бәріміз бір атаның баласымыз, өзіміз бүтін тұрсақ, бізді жау оңайлықпен ала алмайды, мына сайлау болғалы тұр. Өзім десем, ешкім қолымды қақпас еді, бірақ осы күні өкіметке біз онша сүйкімді көрінбейміз ғой. Кедейді жарылқайтын болса, кедейдің бірі сенсің. Басқаның болғанынан әйтеуір, ақылдасып іс істеуге сенің болғаның артық. Ауылнайлықты алып берейін, сен ауылнай бол», - деді. Бұрын сөзін қайырып көрмеген адамымыз болған соң ләм-мим демей бола салып едім. Енді ол марқұм болып қайтып кетті. Арқа сүйерің болмаса, ауылнайлықтан не пайда, шынында біздікі әурешілік қой...» дейді.
Дәл осы жағдай Қазақстанда әлі сақталып отыр. Мысалдың ең үлкені Қазақстан президенті отбасы мүшелері түрлі ұлттық компанияларды басқарып, лауазымды қызметтер атқарды. Атқарып та келеді.
Сонымен бірге, жазушының «Заман» атты әңгімесіндегі мына бір сюжет қазіргі Қазақстандағы қолында билігі бар топтың психологиясын тіптен аша түседі.
«...Шынында щалдың сұрағаны қылмысты іс емес еді, шал - былтырғы болыс болатын Күрлеуіттің жолсыз ісін айтып еді, Күрлеуіт сол ауылдағы Ызыңбай дегендікіне түсіп отырса, Ызыңбай қауқылдап, сөйлеп отырып, бір ретте: «Осы, болыс шырағым, үкімет басында отырғанда бітіргендерің қайда? Товар әлі арзандаған жоқ, нәлөк көп. Ең арғысы темір жолдарың да баяғы Николайдың салған жолы. Себеп болғанда істеген бір істерің жоқ қой...», - дейді.
Күрлеуіт әбден тыңдап болып, сөмкесінен қағазын алып, шалға протокол істей бастайды. Алпысқа келген шалды түрмеге жіберу оңай ма? Ауылы болып жалынып, аздап айып беріп, шалды зорға құтқарып алады... Міне, осыны айтып келіп, Байболға басқа адамның бұра басқанын үкімет көргіш-ақ, іс басындағылардың бұзықтығын тергей ме, әлде баса тоқып жүре бере ме?! Күрлеуіттің былтырғы бізге істегені қиянат қой... – деп сұрау қойып еді».
Шындығында бүгінгі Қазақстан қоғамының айнасы айнымай келеді. Осы жолдарды оқи отырып, болыс Күрлеуітке «ыңғайсыз» сауал қойғаны үшін істі болып кете жаздаған шалдың кебін бүгінгі Қазақстандағы тәуелсіз БАҚ киіп отыр.
Оған оппозициялық «Тасжарған» газетінің, «Республика» мен «Азат» газеттерінің жабылуы дәлел бола алады. Тіпті, мұндай жағдайлар жекелеген азаматтардың басында да болып жатқаны да жасырын емес.
«Заман» әңгімесінің негізгі кейіпкері Байбол деген адам шығарма соңында ауылнайлыққа таласып, оған қолы жетпеген соң Қапан есімді ауылнай болған жас жігітке жала жауып соттатып, өзі Қапанның әйелін қорқытып, тоқалдыққа алады. Бұл көріністерде ХХI ғасырдағы Қазақстаннан ауылы алыс іс емес.
Қазақстанда баспасөз беттерінде елдің кейбір саясаттанушылар Қазақстан билігінің жалтақтығын әсіресе, Ресейге жалтақтайтынын жиі айтып, жазып жатады. Ал, Бейімбет Майлинның «Көшпелі махабат» деген әңгімесіндегі мына бір үзінді қазақстандық саясаттанушылар айтып жүрген саяси жалтақтықтың бастау алған тұсын меңзейді.
«...Ауылдың ортасынан қақ жарып жүретін жолдың үстінде төрт-бес кішкене бала құм үйіп ойнап жатыр екен. Менен қорықты...біріне бірі жалтаңдап қарап: «Орыс келе жатыр...» деп тұра қашты... Біреуінің ат қып мінген талы қалды. Біреуінің шуда жіптен бау таққан құрығы қалды. Мен күлдім...» Осы бір әңгіменің үзіндісі жалтақтықтың түп тамырының бір саласы іспеттес.
Ерлі-зайыпты ақындар Қайырбек Асанов пен Күләш Ахметова. Алматы, 1983 жыл. Жеке қордағы сурет.
24.02.2010
Осындай ойлар құшағында отбасылық кітапханамыздағы қос ақын жинақтарын ақтарыстыра бастадық. Қолымызға Ахметова - Асановтың бірлескен қос өлеңдер жинағы ілінді.
Біріншісі – «Жалын» баспасынан 1989 жылы жарық көрген «Сен жанымда жүрсең» атты өлеңдер жинағы. Мұнда негізінен ерлі-зайыпты ақынның бір-біріне, балаларына, отбасына, Отанына арналған жыр жолдары топтастырылған екен.
Осы дүние негізінде толықтырылып, өңделіп, 2006 жылы қайта жарық көрген жинақтың аты – «Махаббат». Сонымен біз осы ақындар отбасы бақытының жәдігеріндей болған «Махаббат» жинағы жайлы сөз қозғағанды жөн көріп отырмыз.
Жинақ «Күләш», «Қайырбек» деп аталатын қос бөлімнен тұрады.
«МАХАББАТЫҢМЕН НҰРЛАНДЫ ТІРШІЛІГІМ!...»
Бірінші, яғни «Күләш» бөлімі «Жаратқанға жалбарыну» атты өлеңмен басталған екен. Оқи отырып ой-санамыз өз-өзінен сонау ғарыштық тылсымдарға ұмтылатындай, болмысымыз айналамыздағыларға әйтеуір бір жақсылық жасауға құлшынатындай ғажайып бір күй кештік.
«Хақ Тәңірлік қалыппен, ұлы үлгіңмен
Құзырыңда жаратқан құлыңмын мен.
Қалауыңа лайық болмыс біткен,
Әлхамдулилла, әсеммін, сұлумын мен.»
Өте Қамқор Жаратушының аса Шеберлікпен жүйелеген адам болмысындағы терең үйлесімділікке осылайша қайран қалады ақын.
Зерттеулерге қарағанда, ең соңғы заманауи технологиямен жарақтанған мамандардың өзі тіпті бір ғана адам көз құрлысының құпиясын әлі күнге, толық түрде аша алмауда. Солай!..
«Құзырыңда жаратқан құлыңмын мен», дейді Күләш ақын терең бақыттылықпен. Аллаға ғана құл болу – иманды пенденің бұл жалғанда және ең бастысы мәңгілік тұрақ, яғни о дүниеде бақытты болмағының ең басты кілті.
Себебі, бір Аллаға құл болуды намыс көрген жан мына жалған дүниеде не болса соған құл болмақ. Мысалы, жоғары лауазымды қызмет, байлық пен атақ-даңққа құл болу дегендей...
Сөйтіп, өзі де байқамастан, мынау қамшының сабындай қысқа өмірді ит қорлықпен өткізбек.
Енді жыр жолдарына бойлай отырып, Жаратқанның Ахметоваға берген нығметтерін ақынмен бірге санамалап көрейікші.
«Өмір бердің, Көз бердің, Көрік бердің,
Есім бердің, Ес бердің, Ерік бердің.
Һауа Ана, Адам ғалейхиссалам нұсқасымен
Ғашық еттің, ғұмырлық серік бердің.
Отан бердің, От бердің, Қорек бердің,
Бесігіңді тербет деп бөбек бердің.
Саясында тынықтым теректердің,
Сенің Рахымыңды медет көрдім.»
Расында, Жұмақ бақтарына ұмтылып, ұпай жинасын деп өмір берген, Ұлы Заңдылық жайлы Хабарды естісін деп құлақ, ғажайып
Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын Күләш Ахметова немересі Раянмен бірге. Алматы, тамыз, 2006 жыл. Жеке мұрағаттағы сурет. Дәлелдерді көрсін деп көз берген Жаратушының әрбір сыйының қарымтасын қайтару мүмкін емес-ау, сірә.
Алайда соны қайтаруға ұмтылудың өзі, сауабын айтып жеткізгісіз, ізгі қадам екен. Себебі, бар мәселе адамның ниетінде көрінеді. Күләш ақын өз жырлары арқылы сондай қадамдарға барып отыр. Сондықтан да қаламгер:
«Шаттықпенен қарсы алам күн шығуын,
Махаббатыңмен нұрланды тіршілігім!
О, Жаратқан! Өзіңе-шүкірлігім,
Жарылқауыңа – мәңгілік құлшылығым», – дейді шүкірлік сезімдерінен болмысы нұрлана.
Ал енді мынандай сауалдың қылаң беруі мүмкін: «Дәл осы арада өмір құндылықтарын мынау қара жер бетіндегі есеп-қисаптармен ғана өлшейтін ақын болса, ондай қалам иесі шамамен қандай жырлар жазуы мүмкін? Бәлкім ондай ақын зейнеткер Ахметова зейнетақысының 20 мың теңге екенін, оқырманмен сырласып, елмен қоян-қолтық араласатын тұста денсаулық бар болғырдың аяғына «тұсау» боп тұрғанын, жарық көрмей жатқан таңдамалысының жайын жазуы мүмкін ғой?!»
Ал Күләш Ахметова жырларында Алланың жарылқауларына алғыс сезімге толы ақынның мәңгілік құлшылықтары жүрек сырындай төгіледі-ай кеп!
«Тыңдасын деп әлемнің сазын бердің,
Жырласын деп өлеңнің тәжін бердің.
О, Раббым, Сенен бөлек осыншалық
Нығметтерді мен үшін әзірлер кім?!»
Иә, бір Жаратушыға ғана тәуекел еткен қалам иесі ғана осылай десе керек. Себебі, осындай ұлы Тәуекелге бел байлаған пенде үшін ең басты мақсат – Алла ризасы үшін айналасындағыларға, қолынан келгенінше жақсылық жасап, мәңгілік рахат Өмірге сауап жинау.
«Мұндай мақсатқа саналы жан кәмелетке толғанынан бастап әзірленуі тиіс», – дейді ғұлама-ғалымдар.
Қос дүниедегі өмір мәніне жете бойлап, сауап жинамаққа аласұрған ақын сезімдері бір жырынан екіншісіне қарай жараса жалғасуда. Енді Ахметованың «Жаратылыс» атты өлеңін оқып көрелік:
«Алла-бір,
Барлығынан сол ғана асқан.
Қарасам, ғаламатқа толған аспан.
Жұлдыздар керуен түзеп,
Кеңістікке
Тәңірлік шеберлікпен орналасқан.»
Иә, айтса айтқандай, сыйынуға, көмек сұрап жалбарынуға лайық бір ғана күш бар.
Ол – Алла Тағала! Ұлы Жаратушымыз көктегі жұлдыздарды тәңірлік шеберлікпен орналастырып қана қоймай, миллиардтаған жұлдыздар мен планеталарды, аспан денелерін сағатына сан миллиондаған, бәлкім миллиардтаған километр жылдамдықпен қозғалтып қойып, олардың бір-бірімен соқтығысып қалмастан, керемет үйлесімділікпен қатар өмір сүрулеріне жағдай жасап қойған ғой!
Ғарыштағы осындай Тәңірлік кереметтерге тамсана көз салған ақын:
«Шарқ ұрып,
Таппаған соң тепе-теңін,
Ойымды жер бетімен тербетемін.
Мәңгі бол,
Жаратқанның хикметтерін
Көтерген көгілдір шар, кең мекенім!» – дейді бір сәт.
Тәңірдің жаратқандарынан терең мағына іздейтін ақын үшін жер бетіндегі әрбір көрініс пен тіршілік иелерінің өмірі Алланың ғажайып белгілеріне, мұғжизаларына толы. Күн мен түннің, қыс пен жаздың өзара алмасуы ғана емес, тіпті бір тал шөптің қылтия көрініп, топырақты жарып шығуынан да Ахметова ақын Тәңірлік мағына іздейді.
«Құдайсыз қурай сынбайды» деген қағида сырын терең түйсінген ақын сол қурай ұшқан «көгілдір шар, кең мекенінің» аман-есен тұруын Жаратушыдан жалбарына сұрайды.
Жаратушыны сүйген ақын небір қылықтарынан аспан күңіреніп, жер жиырылатын нақұрыс жандардың жасаған қылмыстарын осылайша өз жырларымен, адамзат тағдыры үшін алаң күй кешкен көңілімен, иманды ниетімен жуып-шаюға тырысады. Келесі бір жырында Күләш ақын:
«Қайырлы өмір Тәңірден тілегенім,
Иманды істен іздермін жүрек емін.
Сабыр күтіп, дақпыртқа бой алдырмай,
Өмір сүру - арманым, міне менің.
Көркем ғұмыр - көргенім жақсылық боп,
Биіктесе, біртіндеп жыр - еменім,
Сен риза боларсың, білем, елім!
Түзу тірлік тәңірден тілегенім», – дейді.
Бұл – мынау өтпелі өмірдің бес күндік қызығына алданбаған ақынның өмірлік байламы, ұстанған тұғыры. Аңғарып отырғанымыздай, Күләш Ахметова – Махаббат ұғымын талдап-түсінуде талай биіктікке көтеріліп кеткен жан.
«Ең әуелгі міндет – аса Жомарттықпен саған мынау жарық дүниені берген, несібеңді үлестірген, барлық мұғжиза-белгілері арқылы мәңгілік оттан сақтандырып, мәңгілік Жұмағына шақырған аса Қамқор Алланы сүй!», дейді ақын.
Жаратушыны сүйген пенденің жүрегінен жалпы адамзатқа, жаратылғандардың абзалдарына деген махаббат атаулы толассыз бастау ала бермекші.
Сол себепті де, «Махаббат» жинағындағы алғашқы өлеңінің, бәлкім тұтас жинақтың эпиграфы ретінде Күләш ақын ұлы Абайдың, өз өмірінде Таухид ілімін берік ұстанып өткен Ибраһим Құнанбайұлының:
«Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті», – деген тұжырымнамасын алған екен.
Сондықтан да 1990 жылы Шам қаласында Азанды алғаш естіген сәттегі ақынның:
«Дұға деуге болады, тілек деуге.
Нұрлы рухқа толғандай, жүрек, кеуде,
Ұлы әуез бе Әуеден жіберілген
Жан әлемін адамның реттеуге?!» – деген толғанысы сізді де тебірентпей қоймайды.
Ал, Жаратушыны осылайша сүйген Күләш ақынның Отанына деген Махаббаты да кәусар, асқақ!
«Адамдарды таңдантып, мәңгі ойлантып,
Ұшқан құстай зулайды, самғайды уақыт.
Мына шексіз ғаламда
Өз далаң мен
Өз Отаның болғаны қандай бақыт!»
Мұхаммед саллаллаху алейхи уассалам пайғамбарымыз бір хадисінде: «Отанды сүю – иманнан», деген екен. Оқи түскен сайын Ахметова поэзиясынан мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады.
Алланың мұғжизалары тұнып тұрған жұмыр жердің амандығын тілеген ақын Жаратылыстың ондағы әрбір белгілерін жамандық, жауыздық атаулыдан табанды түрде қорғауға шақырады.
«Келер-кетер ойыңды сапыра күн,
Айтып, айтпай өтеді ақын әнін.
Табиғатқа, адамға деген
Барлық
Махаббатты қорғауға шақырамын», – дейді қазақ әдебиетіне өзінің лирикалық сыршыл жырларымен бұдан жарты ғасырға жуық уақыт бұрын келген Күләш ақын өзінің «Махаббатты қорғауға шақырамын» атты өлеңінде.
«ЖАНЫМА МЕНІҢ ЖАҚСЫЛЫҚ НҰРЫН СЕБЕЛЕП...» Осы «Махаббат» жинағының келесі «Қайырбек» атты бөлімінде отағасы, белгілі ақын Қайырбек Асанов ел мен жер тағдыры, Отан болашағы, бал қылықты балаларының келешегі жайлы толғанады.
Дей тұрғанмен ақын жырларының басым бөлігі жан жары Күләш Ахметоваға арналған екен.
«Менің барлық болмысымдағы
Қуанышым мен қайғымды
Жақсылыққа жоруыңды өтінем.
Саған деген алғысымды.
Түгесілмес махаббатымды
Жан көзімен көруіңді өтінемін», – дейді Қайрекең «Бағалай біл» атты жырында.
Ал, «Сен екеуміз» атты өлеңінде:
«Жүргенің де әдемі шай қайнатып,
Жыр оқисың , өмірді, елді ойлантып,
Басқа байлық, мансаптың керегі жоқ,
Менің сені тапқаным қандай бақыт?!», – дейді.
Ерлі-зайыпты ақындар Қайырбек Асанов пен Күләш Ахметова. Алматы, тамыз, 2006 жыл. Жеке қордағы сурет. Осы жыр жолдарынан отанасының талантын сыйлап, ақын жарының нәзік жанын терең түсінген Қайырбек ақынның кең жүрегі, ірі болмысы айқын аңғарылып жатады.
Енді ақынның «Саған арнаймын жырымды» деген өлеңіне зер салып көрсек:
«Әжім түсіп, ағарды самайың да,
Қиындықтың көрдің ғой талайын да.
Көре білген адамға көп нәрсе бар
Өзің жазған өлең-жыр сарайыңда...
Жарқылдашы, жаныңнан мұң айықсын.
Мен ұқпасам,
Өзгелер қалай ұқсын?
Иілмеген ешкімге бір басыңа
Не құрмет көрсетсем де ылайықсың», – деп ағынан жарылады.
Асанов ақынның Жаратылысты сүйген жүрегі «Жадыратшы жанымды» атты өлеңінде былай деп жырлайды:
Жаныма менің жақсылық нұрын себелеп,
Оралды қайта ұясына сұлу дегелек.
Қырларға сонау көктемді сыйлап жүргендей,
Қос қанаттарын шапаттап ұшқан көбелек».
Күләш ақын Ахметованың кеңес үкіметі кезінде жазған мынандай жыр жолдары бар:
Қарашы бұлттарды! Ауып барады.
Қанаты күн көзін жауып барады.
Қаласа, жаңбыр боп жауып та алады.
Өтеді сонан соң. Бәрі де өткінші,
Адамда үміт пен қауіп қалады»...
Осынау жыр жолдары дәл бүгін жазылғандай әсер қалдырады бізге. Себебі, Ахметова жырлағандай, саналы адам баласы Жаратушының құдыретіне құлшылық жасай отырып, Оның шапағат-шуағына бөленуге үміт етіп және «сол мінажаттарымды Алла Өзінің кеңдігімен қабыл етер ме екен, етпес пе екен» деп қауіп ойлаумен де өмір кешуі тиіс екен. Тек қана үміт жетегінде не болмаса, тек қана қауіп құшағында өмір сүру жарға жығады, дейді ғұламалар.
Үміт пен қауіп... Тек осы қос сезімді тең ұстаған жағдайда ғана жұмыр басты пенде имандылықпен жер басып жүретін көрінеді. Ақын осынау терең ойларын, қызыл империя тұсында, балама сөздерге орап, оқырмандарына жеткізуге талпынған екен-ау!
«Қуат бердің, Тіл бердің, Рух бердің.
Тілегімді хусни, тұнық бердің.
Күллі адамзат баласын жарылқаған
Рахметіңнен үздіксіз үміткермін», деп Күләш ақынның өзі жырлағандай, Тәңірінің аса жомарттықпен берген қуат-күш, тілі-ділін, рухын да Мәңгілік әлемге сауапшылық жинау жолына, яғни мінәжат жолына жұмсап, Жаннаттан үміткер қос ақынның ниеттеріне жетулеріне тілектеспіз.
Моңғолия жерінде тұрған әйгілі Күлтегін ескерткіші. Суретті түсірген тарихшы ғалым, жазушы Мұхтар Мағауин.
17.02.2010
Қазақ даласы тағылымды оқиғаларға толы. Оған дәлел - археологиялық, этнографиялық және тарихи жазбаларымыз.
Советтік идеология «Қазақта жазу, демек жазба ескерткіштер болған жоқ» деп байбалам салғанымен, тұтас адамзат өркениетіне алтын олжа боп қосылған, атақты Орхон-Енисей (Енесай) жазба ескерткіштері сонау жетінші, сегізінші ғасырларда дүниеге келген.
Әлемдік бірнеше түрколог-ғалымдар тарапынан ол жәдігерлерді оқып-зерттеу ісінің сонау он жетінші ғасырдың соңында басталып
қойғанын да Кремлдегілер қаперге алмауға тырысты емес пе...
Ал ғылыми дәлелдер мен тарихи шындықтар тарих қойнауынан бабалар үнін бізге үздіксіз жеткізумен болды.
«Халық қазынасы» айдарымен бұдан бұрын жарияланған мақалаларымызда баяндағанымыздай, көне түркі жазба ескерткіштері Енесай (Енисей), Талас және Орхон жазбалары болып үш топқа бөлінеді.
Біз бүгін Талас жазба ескерткіштерінің жайы туралы сөз қозғамақпыз.
ЖЕТІ ӨЗЕН АҢҒАРЫ - ЕСКЕРТКІШТЕР БЕСІГІ Табиғат жарықтықтың суға кемел кезінде қойнауынан кем дегенде жеті өзен ағып шығатын Жетісу жері Түркі халықтарының түрлі тайпаларының мекен еткен аймағы болған деседі ғалымдар.
Сол аймақты кесіп өтетін Талас өзенінің бойы - тұнған тарих.
Қазірдің өзінде Талас өңірін бір аралап өтер болсаңыз, бір кездегі небір өркендеп, көркейе өскен өркениеттер мен тарихи мекендердің
Этнограф Жағда Бабалық бетінде домбыра және билеп тұрған адамдар бейнеленген тарихи тасты алғаш тауып, 1988 жылы мұражайға тапсырған. Алматы, 8 қазан 2008 жыл. жәдігер жұрттары андағайлап алдыңыздан шығады.
Мысалы, Ақыртас, Тамды әулие, Түймекент, Ақтөбе, Талас түргештері, Ақ кесене, Көк кесене сияқты толып жатқан тарихи атауларды иемденген мекендер жылдар белестерінде қойнауына талай сырды бүккен осынау маң даланың «сыр көрпесін» тарта түсетіндей. Бұл жөнінде филология ғылымдарының докторы, профессор Жанғара Дәдебаевтің «Талас аңыздары» атты еңбегінде мол мағлұматтар бар.
Сөз кезегінде айта кету керек, ғалымдардың дәлелдеуінше, Талас ескерткіштеріндегі жазба әліпбиінің өрнектелу стилі Енесай ескерткіштерімен ұқсас екен.
Түркологтар болса, Енесай, Талас жазба ескерткіштері үлгілерінің Орхон ескерткіштеріне қарағанда тым көне дәуірлерге тамыр тартатынын айтуда.
Демек бұл үш топтағы жазба ескерткіштерінің, салыстырмалы түрдегі жаңаша сипатта деп есептелетін Орхон ескерткіштері шамамен жетінші, сегізінші ғасырларда дүниеге келгенін ескерер болсақ, онда Енесай, Талас жазба ескерткіштері тарихының түп-негізі одан да әріге, бәлкім, біздің дәуіріміздің басталар тұсына жетелеп әкетуі мүмкін ғой.
ҚҰПИЯСЫ ТОЛЫҚ АШЫЛМАҒАН ЖӘДІГЕРЛЕР Ал осы ежелгі Талас жазбаларын іздестіру ісінің өзі он тоғызыншы ғасырдың соңына қарай басталған.
Талас жәдігерлерін алғашқы боп іздеп шыққан орыс ғалымы Василий Бартольд еді. Алайда, ғалым сол жолы Ресей археологтар қоғамына олжасыз оралды.
Дей тұрғанмен, осынау көнекөз жәдігерлерді іздестіру идеясымен қанаттанған, сол кездегі Әулиеата оязының басшысы В.А. Каллаур 1896 жылы Талас ескерткіштерінің бірінші және екінші нұсқаларын тапқан болатын.
Әлемдік түрколог-ғалымдардың Талас өңірі тарихына деген қызығушылықтарының артқаны соншама, араға аз ғана жылдар салып, Талас ескерткіштерінің үшінші, төртінші, бесінші нұсқалары да табылған еді.
Қуанарлық жай, ғылыми ізденістер мұнымен шектеліп қалмады. Атап айтқанда, 1932-1933 жылдары Талас өзені бойындағы Ашықтас деген алқаптан көне түркі жазулары ойылып жазылған жеті ағаш кесіндісі табылған болатын. Мұның өзі Түркология саласындағы айтулы жетістік еді.
Себебі, бұған дейін тек тасқа жазылған тарихи ескерткіштер табылып келген болса, енді міне, он тоғыз ғасырға жуық мезгіл ішінде небір алмағайып Уақыт тезіне төтеп берген кәдімгі ағаштағы жазбалардың, жиырмасыншы ғасыр табалдырығында, зерттеуші ғалымдардың қолына тиюі айтарлықтай тарихи олжа болатын.
Бәзбір ғылыми деректерге қарағанда, бүгінгі күнге дейін ұзын-ырғасы жиырма шақты Талас ескерткіштерінің жәдігерлері табылған көрінеді.
Аталған жазба ескерткіштеріндегі таңбаларды оқып, олардың мағынасын зерттеу ісіне П.М. Мелиоранский, В.В. Радлов, С.Е. Малов сияқты тағы басқа да әлемдік деңгейдегі ғалымдар атсалысқан екен.
Халықаралық дәрежедегі түркологтардың кейбірінің айтуынша, Орхон, Енесай, Талас жазба ескерткіштері руналық жазудан бастау алады-мыс.
Ал қазақстандық белгілі түрколог ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Ғұбайдулла Айдаровтың дәлелдеуінше, түркі жазбалары руналық жазбалардан едәуір бұрын дүниеге келген екен. Сондықтан аталған ескерткіштердегі түркі жазбаларын руналық әліпбиге апарып телу - ғылыми жаңсақтық болатын көрінеді.
Ғалымдар сөз етіп отырған руналық жазу болса, біздің дәуіріміздің екінші, үшінші ғасырлары аралығында дүниеге келген дейді ғылыми бұлақ көздері.
Деректі ой-пікірлерге сүйенер болсақ, Талас ескерткіштерінің құпиясы әлі толық ашылып болған жоқ. Ол ескерткіштердегі мәтіндерді оқу үшін білікті мамандармен қатар қомақты қаржы қажет дейді ғалымдар.
Қадірменді оқырман! Azattyq.org веб-сайтының «Халық қазынасы» айдары арқылы қазақ халқының рухани жәдігерлерін түгендесуге өздеріңізді де шақырамыз.
Алматыда ақын Мұқағали Мақатаевқа қойылған ескерткіш.
09.02.2010
Бағамдап қарасаңыз, мынау жарық жалғанды «тұтас бір үйім» деп есептеген ақын сол отаудың әр керегесі басында ойнаған ән-әуезден де, түндігін желпіген ерке самалдан да терең сыр ұғып, күй тыңдамаққа әуес болған. Сондықтан да «дүниенің мынау қабағын бағып тұратын» сырбаз ақын сол табиғат жарықтықтың тылсым сырларына өзінің түйсік көзімен зер салмаққа ұмтылады.
Әсте, адуынды ақын өлеңді ұйқас құру үшін жазбаса керек. Ақынның жан әуенін, жүрекжарды сырын оқырманына жеткізе алса ғана өлең өзінің киелі міндетін орындамақ. Ал, ондай жыр сөз жоқ, ақынның ішкі шамырқанысқа толы сезім иірімдері арқылы дүниеге келетіндіктен тұтас адамзат баласының мұңын мұңдап, жоғын жоқтар шежіре бір дастанға айналады.
Оң жақта отырған жас жігіт – Мұқағали Мақатаев. Отбасылық мұрағаттағы сурет. «Мен жырламаймын,
Сырласамын.
Сыры бар замандаспен мұңдасамын».
Шынтуайтына келгенде ақынның шынайы ғұмыры бүкіладамзаттық дәрежедегі осындай жырлар жаза алған сәттерімен өлшенсе керек. Ондай кезде уақыттың өзі бір сәт саябыр тауып, демін алып, ақынға қызығушылықпен қарайтындай.
«Асыққан уақытпен
Адымымды,
Абайлап, анда-санда бір басамын».
Бәлкім, Уақытпен осындай шынайы сырласулары тұсында ғана ақын өзінің қайталанбас ғұмырын кешіп жататын болар. Ал күйкі тірлік соңында жырсыз өткен күндерін ақын шіркін «Миымның ине көзіндей тесігінен уақыт құм сағаттай өтіп барады» (Бауыржан Момышұлы) деп бағалап, көкірегі өртене өкінер... Себебі, Уақыт дегеніңіз Алланың пендесіне сыйлаған сансыз нығметтерінің бірі ғой!
Ішкі бір мінәжаттай өз-өзінен туындамаған жырды дарынды ақын (өзін де, өзгені де алдаусыратпас үшін) ақ қағаз бетіне түсіре де қоймас-ау... Сондықтан:
«Көгендеп жыр қосағын,
Келмейді жыр жасағым.
Бөгендеп бетонменен қоя алмаймын,
Өзінше емін-еркін туласа ағын», дейді Мұқаң.
АҚЫН МҰРАТЫ – РУХАНИ МЕРЕЗ АТАУЛЫМЕН КҮРЕСУ Әсте, мынау жұмыр жер бетіндегі тәтті тірлік, алдамшы да күйбең тұрмыс кімдерді алдаусыратпады десеңші! Майлы ас пен әсіреқызыл дүние атаулы ерік-жігері шамалы адамды Жаратылыстың тылсым сұлулықтарын көре алмайтындай соқыр, тіршілік атаулының жан әуенін тыңдай алмас таскерең, мүсәпір күйінде өмір бойы сүйрелеп өтеді емес пе!
Ал дара туған ойшыл ұлдардың міндеті – өз замандастарын, бәлкім небір келер ұрпақтарды, әлгіндей қатерлерден сақтандырып қана қоймай, қос дүниенің тылсым сырларына олардың рухани көзін ашып, Жаратушы Иеміздің пендесіне берген осыншама нығметтерін бағалай білуіне оларды үндеу болмақ. Сондықтан базбір замандасының бойындағы әлгіндей мүсәпір қасиеттерді өз болмысындағы кемшіліктей қабылдап, сол үшін күйінеді пәруана ақын.
«Улатып май таңдайын,
Ащы тіл ақиқатын айтар дәйім.»
Ал «май таңдайлы» оқырманының жүрегіндегі тоқмейілсу пердесін түріп тастауы үшін сол қалам иесі Ақиқатты тану жолындағы қатаң талапты өзгеден бұрын ең әуелі өзіне қойып, өзінің дара болмысы сол сын тезіне шыдай алған жағдайда ғана өзгелердің май сіңген таңдайларын «тазалап», адамзат болмысындағы мерезді көлеңкелермен күресуге хұқылы болады емес пе! Олай болмаған жағдайда жырыңыз жыр емес, жай әншейін құрғақ ақыл айту болып шықпақ.
Сол себепті «шындықтың ауылындағы қазынаны шыр айнала іздеумен» және мынау жалған дүниедегі әділетсіздік атаулыға қарсы күресумен өткен Мұқағали ақынның жүрегі ең әуелі өз болмысына маза берместен, сезім мен ой арпалысында рухани ғұмыр кешкен.
Мұқағали Мақатаев бір топ жас ақын-жазушылармен бірге. Отбасылық мұрағаттағы сурет. «Жанынан жалындаған өрт кетпеген,
Жалықпай өзімді-өзім зерттеп келем.
О, жүрегім!
Орныңнан қобалжыма,
Жарамсақ жалғандыққа беттетпеген!»
«Тіптен де мен емес-ті,
«Мен» дегенім,
Сендірмеймін,
Сенбеңдер сенбегенің.
Басқаның жаны-сырын ұғу үшін,
Өзімді зерттегенді жөн көремін».
«АДАМДЫ АДАМ ТҮСІНУ – БІР АҚЫРЕТ» Бағамдап қарасаңыз, ойлы жандар өзін қоршаған әлемнің қыры-сырына үңілмес бұрын өзінің жан-дүние әлемінің қалтарыс-бұлтарыстарын мейлінше түсінбекке ұмтылады. Өз жан-дүние қалтарыстарына тереңірек үңілген сайын өзін-өзі түсінудің қаншалықты қиын екенін олар мойындайды.Сол себептен де «өзгені түсінген жан-ақылды, ал өзін-өзі түсіне білген жан – ғұлама» деген қорытындыға келіскен олар. Осы бір терең үйлесім сыры аса шебер Алла-Тағаланың жасаған Жаратылыс әлеміндегі ұлы Бірлік заңына келіп сайса керек.
Ислам шарттары бойынша, жүрегіне Иман дәні түскен әрбір жан өз-өзінен күніне, болмаса аптасына, әйтпесе, айына бір рет қатаң түрде есеп алып отыруы тиіс. Демек, ішкі жан-дүниеңді жайып салу дегеніміз өзіңді-өзің артық бағалап, әсте дандайсу еместігі бесенеден белгілі.
«Мендегі бар,
Сенде бар, онда да бар.
Демек, сенің
«Менің» де сонда қалар...
Өз жаныңды алдымен жайып таста,
Жақсылықтың көкесі сонда болар», дейді Мұқағали ақын.
Иә, Мұқаң айтқандай, әрбір иманды көкіректердегі «мендер» біріге келіп, айдынына көз жетпес, түгесіліп болмас тұтас адамзаттық рухани ұлы «Менге», яғни «Бізге» айналар еді.
Сондықтан өзгені жете түсіну үшін өзін-өзі аяусыз азапқа салып, өз жүрегіндегі «Мені» арқылы мынау жалпақ әлемдегі ақаулық атаулыны түзетпекке ұмтылып жүрген осынау пәруана жанның рухани ерліктерін қандай өлшеммен өлшесек жөн болар екен?!
Себебі мынау жалған дүниедегі шынайы ерлік өзгені жеңу емес, ең әуелі жасаған күналарыңды мойындап, өз болмысыңдағы кемшіліктер мен қайшылықтарға қарсы күресіп, соларды жеңе білу болса керек.
«Не шығады бәрін де сүйем деуден!
Бәрін де сүйемін деп, иемденген.
Бәрін де мен де сүйем,
Айтпан бірақ,
Отырып оңашада күйер кеудем...
Күйер кеудем...
Сондықтан күйінемін,
Жасырман, жырымда сол жиі менің,
Жыр жазу, кім біледі, ермек шығар!?
Ақын болу-
Неғылған қиын едің!!!»
Демек мынау жарық дүниенің әрбір сызаты, жарақаты сол «бәрін де сүйген» жүрек арқылы өтіп, жүрек иесін толассыз толғаныстарда қалдырмақ. «Өзім үшін» деп емес, «өзгенің бақыты үшін» деп қиямет қиындықтарға төзген, «көгендеп жыр қосағын, келмейді жыр жасағым», деп алдына биік шығармашылық талап қойып, сол сертінде тұруға мейлінше ұмтылып өткен Мұқағали ақынның жүрегінен сондықтан да «өзінше емін-еркін тулап ағын» жыр төгілген, нұр шашылған.
Осынау адуынды ақынның Ақиқатты тану жолындағы алапат ширығысқа толы шамырқаныстары әрбір жырында атойлап алдыңнан шығады.
Ал, Ақиқат деген - Алланың тоқсан тоғыз есімінің бірі.
Дәл сол себепті де Мұқағали шығармашылығындағы ақынның әрбір «Менінен» оқырман ретінде сен өз Меніңді жазбай танып, қансыраған жүрегің мен сансыраған санаңның аңсаған дауасын жазбай танисың.
Бүгін біз сөз еткен «Менің мақсатым» атты ақынның бір ғана жырынан көкірек көзі ояу қаншама оқырман өз жүрегін мазалаған қаншама сауалдарға жауап алды десеңізші! Алғы күндерде де солай бола бермек.
05.02.2010
САНАҒА СӘУЛЕ ТҮСІРГЕН КӨРМЕ
Жылдар белестерінде екшеле келе, іріктеле сақталып қалған шағын ғана жеке мұрағатымды ақтарыстырудамын... Қызмет бабымен шетелде болған соңғы он бес жылымның ішінде оларға тіпті қол тигізбеген екенмін.
Кенет, советтік кезеңдегі бір бет сары қағазға қаламсаппен салынған сурет көзіме оттай басылды.
Иә, бұл жас шебер, ұста Дәркембай Шоқпарұлының салған қолтаңба - суреті еді.
Қолтаңба 1982 жылдың қаңтар айында қағазға түскен болатын. Олай дейтінім, сол жолы ұйымдастырылған Дәркембай ұстаның жеке көрмесінің ресми шақыру-бағдарламасы да сол суретпен бірге сақталып қалыпты.
Шақыру қағазының шет-шетіне ұста шығармашылығына қатысы бар, әрі өзіме қажетті деген деректерді түртіп ала берген екенмін.
Әлі есімде, көрмеге барушылардың саны едәуір еді. Себебі, бұл көрменің табиғаты ерекше, оған қойылған әрбір заттың ұлттық нақышы әудем жерден менмұндалап, қазақы болмысы көзге ұрып тұрған-тын.
Сол жылдары суретші-мүсіншілердің жеке көрмесіне барар болсаңыз, әдетте өнер иесінің машығына қарай, негізінен не тек қана мүсіндер, немесе түрлі полотнолар, я болмаса металдан жасалған бұйымдар қойылатын.
Ал, «Қолданбалы қолөнер шебері Дәркембай Шоқпарұлының жеке көрмесі» деп аталған бұл көрмеде, Дәркембай ұстаның қолынан шыққан түрлі нақыштағы өнер туындылары өзара терең үйлесіммен бір жерде тоқайласқандай еді.
Кәдімгі жанторсық және мүйізді торсықтан бастап, ежелгі қазақ отбасына керекті сандық, келі-келсап, ұршық, шырағдан дейсіз бе, әйтеуір көшпенді қазақ бабадан қалған небір өнер туындыларының айшықты үлгілері атойлап алдымыздан шыққандай болған-ды.
Оған қоса әр жылдары ұста Дәркембай жасаған домбыраның неше атасы, шертердің небір түрлері де көрмеден ойып тұрып өз орынын алған екен.
Ал ақ қағазға салынған, осы көрмедегі жиырмадан аса қазақы ою-өрнектер советтік кезеңнің талай көрерменінің санасына сілкініс жасады-ақ...
Көрмені аралау барысында Дәркембай ұстамен республикалық «Лениншіл жас» газетінің тілшісі ретінде сұхбаттасқан болатынмын.
Әңгіме барысында, әлгінде ғана өзім қызықтаған кісе белдіктегі айрықша бедерлер сырын сұрастыруды жөн көрдім. Себебі, бала кезімде, біздің ауылда да ұстахана болушы еді. Алайда ондағы ұсталар күміс білезік, кісе белдік, ер-тұрмандарға ою-өрнектерді ойып салатын.
Ал, аталмыш көрмедегі кісе белдік пен басқа да темір бұйымдарда оймышты оюлармен қатар сырттан қондырылған томпақ бедерлер де жетерлік еді.
Мұның түп-төркінін сұрадым. Сауалымды тыңдап, Дәркембай ұста бір сәт тіпті қуанып қалғандай көрінді маған.
«БАЙ МӨҢКЕ» ҚАЛАЙ «МӘЙМӨҢКЕ» БОЛДЫ?
Дәркембай Шоқпарұлы бір парақ қағазды қолына алды да, әңгімесін айта отырып, сурет салуға кірісті.
Қай ауылдан дегені есімде жоқ. Баяғыда бір бай Мөңке деген кісі бопты. Күндердің күнінде әлгі бай қызын ұзатпаққа ниет етеді. Мөңке ауыл ұстасын шақыртып алып, қызына алтын-күмістен әшекей бұйымдар жасауға тапсырыс берген екен.
Ол өзінің мынандай өтінішін қоса айтады.
- Балқытылған күміске ойып бедер салу таңсық емес. Қызымның күміс әшекейлеріне ерекше өрнек керек. Ол оймышталып салынған өрнек қана емес, бүршік бедерлі де болсын! - дейді бай Мөңке.
Сонымен ауыл ұстасы бақуатты тұтынушысының ұсынысы төңірегінде небір шығармашылық қиялдарына ерік беріп, ақырында зергерлік бұйымдарға сырттан қондырылатын бедер үшін арнайы аспап ойлап табады.
Әңгіменің осы тұсында Дәркембай ұста әуелі ақ қағазға бай Мөңке сипаттаған сол бір бедерлерді салды да:
- Ұстаның ойлап тапқан аспабы мынандай екен, - деп, оймақтай ғана оймышы бар қалыптың суретін салып, оны айқындай түсейін дегендей, айналасын сызықпен қоршап өтті.
- Ауыл ұстасы жаңа құралын «Бай Мөңке» деп атаған екен. Уақыт өте келе ол атау тілдік өзгерістерге ұшырап, «Мәймөңке» атанып
Ұста Дәркембай Шоқпарұлының қолымен 1982 жылдың қаңтар айында салынған "Мәймөңке" аспабы. Қолтаңба алғаш рет жарияланып отыр. кеткен екен. Бұл сөз қолөнер құралының атауы ретінде ұмытылып барып, бүгінде қайта жаңғырып отыр. Ал ел аузында «мәймөңке» сөзі «жәдігөй, жағымпаз» сияқты жағымсыз мағынада қолданылып кеткен, - деген еді Дәркембай Шоқпарұлы.
Ағаштан ғана емес темір, тері, тіпті тастан да «түйін түйген» хас шебердің осынау зеректігіне біз тәнті болғанбыз.
Тәнті болуымыздың орны бар. Советтік қыршаңқы саясат кесірінен сол 1980-жылдары ұмыт бола жаздаған небір ұлттық қолөнер жәдігерлерімізді қайта тірілтіп қана қоймай, қолданыстан шығып, ұмытылып бара жатқан немесе мағынасы өзгеріп кеткен, мысалға айтар болсақ, «іскенже», «мәймөңке», «желқобыз» сияқты небір көне сөздерімізді қайта тірілтіп, сөздік қорымызға «жетелеп» әкеп қосқан еді Дәркембай ұста!
Әлі есімізде, сол өткен ғасырдың сексенінші жылдары дара талант иесі Дәркембай Шоқпарұлы көне сөздерді қайта жаңғырту ісіне республикалық газет-журналдар бетіндегі арнайы айдарлар арқылы айрықша үлес қосып жүрді.
Тіпті кейбір арнайы айдарларды өзі жүргізіп отырды.
ЖИЫРМА СЕГІЗ ЖЫЛДАН КЕЙІН ЖАРЫҚҚА ҰМТЫЛҒАН ҚОЛТАҢБА 1982 жылдың қаңтарында болған аталған көрмеден, республикалық «Лениншіл жас» газеті үшін арнайы репортаж жасап қайтқаным есімде.
Алайда, Совет одағының құрылғанына алпыс жыл толуына орайластырылған ол көрме жайлы мақалада «мәймөңке» қолтаңбасына не себепті орын тимей қалғаны көзі қарақты оқырманға айтпаса да түсінікті болса керек.
«Сом болатты балшықша илеген Дәкеңнің өз болмысы да болаттан құйылғандай-ау», - деуші еді менің базбір әріптестерім.
Сол болат болмысты зергердің саусақтарынан туындаған осынау кішкентай ғана жәдігер-қолтаңбаның араға жиырма сегіз жыл уақыт салып, Азаттық арқылы жарыққа шығуға талпыныс жасағанын көрмейсіз бе!
«Балғам менен қаламым - қос қанатым,
Өлең, өнер, бәйгеге қосқан атым», - деп жазған Дәркембай өзінің шығармашылық өміріне өзі нақты баға бергендей еді.
Ол «Қайтсем туған елімнің ұлттық рухының қайта оянуына өз үлесімді қосамын» деп шарық ұрып ғұмыр кешкен талант иесі.
Сөз зергері, қолөнер шебері Дәркембай Шоқпарұлының болмысын өз көңіл төрімізде сипаттар тұста, оның тұтас шығармашылық табиғатына зер сала отырып, «құрыштан құйған қасиет» деген сөз тіркестерінің ойымызға орала беретіні бар.
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысының көсемі Мұстафа Шоқай (1890-1941ж.ж.)
15.01.2010
АРУАҚТЫ ТҰЛҒА
Қазақ торқалы той мен топырақты өлімнің жай-жапсарын, пәлсапасын ешкімнен кем білмейді. Біздің діндарлар да, дінсіздер де, ғалымдар да, жалпы оқығандар да әр тұрғыдан «бас қатырып» жүрген бір қасиетті ұғым бар. Ол – «аруақ!». Біреу оны рухтың айрықша атауы десе, екінші біреу оны «Аллаға серік қосу» дей салады, үшіншілері ол ұғымды айналып өтуді дұрыс көреді.
Бір ғалым бүй дейді: «Жаратқанды хақ және бір деп білген алаш баласында кемі 300-ге тарта «аруақты» жан-жақты бейнелеген, сипаттаған, түсіндірген, тұспалдаған сөз тіркесі бар (мысалы, аруақты адам, аруағы күшті, аруақ атты, аруаққа бағышталды, ер арыса – аруақ, т.б.). Бұдан кейін қазақтың сөздік қорынан «аруақ» сөзін алып тастау мүмкін емес екені белгілі болады. Күнделікті сөзімізде «Алламен» қатар «Құдай» мен «Тәңірдің» жүретіні сияқты, ағарған қазақ «аруақты» - «жебейтін күш» деп емес, бақиға аттанғандардың рухы деп ұғары сөзсіз».
Жаратқан аясындағы рух! Және ол сөз – марқұмның пәни дүниедегі еңбегінің бағасы, қасиетінің дәрежесі секілді бейнелі сөз. Ал халық
Мұстафа көптің сойынан емес, жалғыздың жалғызы. Өз соқпағында Шоқандай, Абайдай, Әлихандай жалғыздың жалғызы. Бірегей!
санасындағы бейнені, бейнелі сөзді өшіріп тастау мүмкін емес.
Бізде аруақты тұлғаның бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – тұтас Түркістан, исі Алаш қайраткері. Қазір тарихи танымның әлсіздігінен «бұрқ-бұрқ етіп шығып жатқан батырлар мен қайраткерлер» көп-ақ. Бірақ Мұстафа көптің сойынан емес, жалғыздың жалғызы. Өз соқпағында Шоқандай, Абайдай, Әлихандай жалғыздың жалғызы. Бірегей!
Біз – қарапайым адамбыз. Биік саясаттың маманы емеспіз. Білгенімізден білмегеніміз көп. Өз басым 90-жылдардан бері Мұстафа Шоқайға қатысты бар дүниені оқыдым. Кейде тұшынып, кейде тыжыранып оқыдым. Қайраткер туралы фильмді де көрдім. Қызылорда іссапарында ескерткішін де тамашаладым. Несін жасырайық, дәл қазір Қазақстан рухты асқақтатар фильмдер мен ескерткіштерге аса зәру!..
АРЫСТЫҢ АМАНАТЫМұстафаны танып-білу мен еңбек-аманатын насихаттауда «әттеген-ай!» деп опындырған, қанды басқа ұрғызған жайлар да байқалды.
Ол жайт – «қайраткердің Германияда қалған сүйегін елге әкелу» туралы елірме, күмпіл ұрандарға қатысты.
Мұны алғаш оқта-текте мақала, сұхбат шығарып тұратын бір саудагер айтты. Кейін дәл осы ойды күрделі саясаттың бел ортасында жүрген саясаткер мәлімдеді. Енді жақында осы сөзді бір ғалымнан естідім...
Менің әкем діндар адам-тын. Сол айтатын: «Адам туғанда бір жердің топырағы бұрқ ете қалады екен. Ақыры оған топырақ сол жерден
Аруақты ер бізге сүйегін емес, сөзі мен ісін аманаттады! Басқа ештеңені де емес!..
бұйырады» деп. Тағы айтатын: «Мұсылман баласы үшін бар топырақ бірдей. Бақилық болғанға зәулім бейітің керек емес. Сауап одан болмайды, тіршілікте жасаған ісінен болады» деп.
Осыны Мұстафа Шоқай тұлғасына қатыстырып түйіндесек: аруақты ер бізге сүйегін емес, сөзі мен ісін аманаттады! Басқа ештеңені де емес!
Саудагердің «ақыл көзін» түсінемін. Ол сүйекті де, жазбаша-ауызша мұраны да, ойды да, сөзді де саудалауға бар.
Саясаткердің есебін де аңғарамын. «Қазақ сүйекті қадірлейді, соны айта берсем, беделім артады» деп саяси жымияды. Оның өз есебі өзінде.
Ал, ғалым ше? Ғалым ақылды болу керек еді ғой. Неге өйтті екен? Оның да ізгі ниеті ұғынықты. «Шетте қалған мықтылардың сүйегі елге жетсе, халық рухани серпілер!» деп армандайды...
Бір ақын інім айтады: «Студенттік ғадетпен Алматыға соққан сайын Райымбек даңғылы бойында зираты қалған Мұхтар Әуезден бастап аруақты ерлердің бәріне, Кеңсайда бейіті қалқиған дара тұлғалардың біразына Құран бағыштаймын. Жас күнімізде балалықпен ол жерде өлең оқитынбыз. Қазір көп нәрсеге көзіміз жетті ғой. Балалықты қойдық. Сондағы шырақшы-бейітшілерден сұраймын «халық көп келе ме?» деп. Олар күмілжиді...» деп.
Енді сұрақ туады: Мұстафа Шоқайдың мүрдесін осылай ету үшін әкелеміз бе?..
Қайта ол Германияда қазақ пен Түркістанның бұралаң тарихын көрсетіп, дәлелдеп, «өз орнымен» («достойно!») жатқан жоқ па? Әлде, ол тарихты өшіріп, бізде бәрі тап-тұйнақтай деп, күн сәулетті Қызылорданың бір жеріне әкеліп, қайта жерлей салайық па?
Сонымен, бір жағы мұстафатануға нүкте қоймаймыз ба?! «Бәрі реттелді, өз бағасын алды, енді ондай қайталанбайды!» деп.
Қайда апарылғаны белгілі, бірақ бүгінгі тұрағы белгісіз (мұсылманша жерленбеген) Кенесарының бас сүйегі де, Германияда мұсылман қорымында дәстүрге сай жерленген Мұстафа Шоқайдың сүйегі де бізді «Халқым, қай дәрежедесің?» деп ойлантып тұрғандай көрінеді маған...
(Аутор Дихан Қамзабекұлы - Астанадағы Лев Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы. Ғалым бұл мақалада өзінің жеке ой-пікірлерін білдірген.)
Алаштың көсемі һәм Алашорда үкіметінің төрағасы Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан, Мәскеу, 1935 жыл. Жеке мұрағаттағы сурет.
13.01.2010
«Әлихан – қазақ тарихында демократиялы баламалы түрде сайланған Алаш Орда – Ұлт кеңесінің тұңғыш төрағасы», «Әлихан Бөкейхан – Алаштың серкесі», «Әлихан Бөкейхан – зиялының зиялысы». Мен ұлт баспасөзінен осындай анықтамаларды жиі оқимын.
«Әлихан өте намысшыл азамат болған, – деп жазады бір автор. – Бәлкім, бұл атадан берілген туа бітті қасиет шығар. Бір жолы ол Санкт-Петербордағы Императорлық Орман шаруашылығы институтында оқып жүріп студенттік практикаға барыпты. Империя астанасындағы білікті оқу орнында түрлі ұлттың жастары бәсекелесе оқитын шақ. Олардың ішінде орыстан бөлек украин да, беларусь те, грузин де, армян да, әзірбайжан да, авар да, татар да, фин де, поляк та бар. Ылғи соқталдай-соқталдай азаматтар.
Жастың аты – жас, бір жолы практиканттар орман жиегінде жатқан дөңбекшелеу тасқа жақындап «мынаны кім көтере алады?» деп бәстесіп қалыпты. Аптал, алпамса жігіттің біразы тасты әрі-бері қозғап, «әлін білмеген - әлек» дегендей кейін шегіне беріпті. Кезек соңына таман Әлиханға келіпті дейді. Сонда жас Әлекең «Е, Алла!» деп әлгі томар тасты көтеріп кеп жіберіпті. Көтергенде де, біраз ұстап тұрғанға ұқсайды. Бұған жолдастары әрі таңданысып, әрі қуанып шапалақ соғыпты.
Былай шыққанда, я тілдес, я діндес бір құрбысы: «Сен оны қалай көтердің?» деп сұрағанда, Әлихан: «Тасты көтерген – қазақтың намысы. Әйтпесе, оны көтергенда бір аяғымның сіңірі шырт ете қалды» депті. Сонда Әлекең бойының биіктігі шамамен 1 метр 68 см. шамасы екен. Ал жүрегі мен намысының биіктігі мен салмағы ше?..
Осы батырлығының белгісіндей, Әлихан кейін бір аяғын ептеп қана сылтып басады екен».
Тағы бір ғалым дерекке сүйене отырып бүй дейді: «Тегі неміс В.Радловқа Әлихан Бөкейхан: «Сіз қазақтың құқықсыз екенін биік орталарда айта жүріңіз» деп қолқа салғанда, анау: «Құдай әрбір ұлтқа түрлі тағдырды бұйырады. Сіздер бұған көндігулеріңіз керек» депті. Мұны естіген Әлекең Радловты көрсе, не кілт бұрылады екен, не ол кіргенде шығып кетеді екен. Бұл не? Бұл – принцип. Бұл – «ғалым бүйтіп айтпайды, сенің қасыңда отыру – ұлтымды қадірлемегендік» деген протест».
Бұл деректен де Әлихан Бөкейханның даралығы көрінеді. Даралық болғанда, қарақан бастың даралығы емес, ұлтын шексіз сүйген даралық!
Халқымыз «Ел іші – алтын бесік» деп жай айтпаса керек. Қырық жыл қырғын болса да, Алаш көсемін – Әлиханын ұмытпаған қазаққа бас июге тиіспіз. Әлекең туралы бір тағылымды әңгімені жақында түбі қарақаралық Райхан Шәріпқызынан естідік.
Бұл кісінің атасы Төлеубай кезінде Меккеге барып, қажы атанған екен. Осы сапарда Қара теңіз жағасында Әлихан Бөкейханмен ұшырасыпты. Бұған байланысты Райхан бүй дейді:
«Сірә, Төлеубай атамыз Әлиханға үлкен сапарға барар жолда жолыққан. Әлихан да ол жақта саясат мәселесімен жүрген болуға тиіс. Қажылық сапар шеккен адам әр жерде садақа беріп, екі дүниенің обал-сауабын ойлайды ғой. Пітір-садақа беріп жатқанын көрді ме, жоқ солай жасағанын өзі айтты ма, әйтеуір Әлихан біздің атамызға: «Жат жұрттың бейшараларынан бұрын, әуелі қазақтың қалың жарлы-жақыбайын тойындырмадыңыз ба?!» депті.
Мұндай намысты сөз айтуына қарағанда, атам Әлекеңмен не құрдастық қатынаста, не көшбасшыны сыйлап құрметтейтін адамшылық қатынаста болған. Сондай-ақ атамыз өз баласына (әкеме) бұл сөзді Әлихан Бөкейханды қимастық сезіммен еске ала отырып, кеңес тұсында-ақ айтыпты.
Төлеубай атамның қажы сапарынан біздің жадымызда екі естелік қалды: бірі – Алаш басшысымен жат жұртта кездескені, екіншісі – Меккеге кеткенде туған кенже қызына әжеміздің ырымдап «Мәкен» деп ат қоюы (әдетте қазақ Меккені – «Мәккә» дейді ғой). 20-30-жылдардың кәмпескесі мен қуғын-сүргіні сол атамызға топырақты Қарқаралыдан бұйыртпады. Бейіті – Бестөбе жақта. Алла өліге – иман, тіріге береке берсін!..»
Мынау өзі Әлекеңе байланысты тың дерек екен. Енді бұрын оқыған-естігеніңізде еске түсіріңіз. Шалкиіз жыраудың «Би Темірді қажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» деген толғауы болушы еді ғой. Сонда ол «айналаңа әділ қарап, парасат-байыппен жүрсең, туған жерің де Жаратқанның құт-берекесіне айналады» дейтін.
Ал, Әлиханның айтқаны мынандай! Осы аруағы ардақты арыстар қанағатсыздық пен тойымсыздықтың, аштық пен бейшаралықтың соңы өмірдегі, санадағы қилы-қилы төңкеріске ұласатынын сезген де шығар-ау.
Өткенде қайсыбір намазханның: «Меккеге кім көрінген баратын болды. Барып келгендердің ішінде жамандықты жалғастырып жүргендер де аз емес. Бұ қалай?» деген сұрағына қатысты дін маманы былай деді: «Әркім не істеп жүргеніне жауап беретін сәт келеді. Сондықтан біреудің сапарына біз жауап бермейміз, өзі жауап береді».
Ел тойынуын қажы сапарымен байланыстырған Алаш көсемінің сөзі, Мағжан ақын айтқандай, даланың желі, белі арқылы бізге жетіп отыр. Шүкір!