Азаттық: Қазір желіде "мен қаймақтың жаңа консистенциясына қарсымын" (орысша "Я против новой консистенции сметаны") сияқты ирониялық посттар көбейді. Көп адам мұны жаңа Конституция жобасына креатив қарсылық деп түсініп отыр. Осы құбылысқа сіз қалай қарайсыз?
Заңгер Гүлмира Біржанова
Гүлмира Біржанова: Өкінішке қарай, меніңше, бұл құбылыста мәселе бар. Бір жағынан, қазақстандықтардың бұл әрекеті креатив көрінгенімен, мұны жай ғана "креатив" деу қиын. Мұны көбіне алаңдаушылық деп білемін. Осындай пост жазатын, мем жасайтын адамдар өз қауіпсіздігін ойлайды, тікелей пікір айтса жауапкершілікке тартып жіберуі мүмкін деп қорқады. Сондықтан ойын "креатив" түрде жеткізсе, бәлкім, жауапқа тартпайды деп үміттенеді. Бұл өте өкінішті. Өйткені қолданыстағы Конституцияның 20-бабында әр азаматтың сөз бостандығы мен шығармашылық еркіндігіне кепілдік берілген. Мемлекет осылай "айналып өтудің" амалын іздеп жүрген адамдарды жауапкершілікке тартып, абсурд әрекетке бармаса деймін.
Неге адамдар Конституция мен референдум туралы пікірін ашық жаза алмайды? Себебі олар қазіргі практиканы көріп отыр. Тіпті бірнеше жыл бұрын өткен референдумда не одан ертеректегі сайлауларда Қазақстанда дәл мұндай практика байқалмаған. Ал дәл осы референдумда мемлекеттік органдар мен қоғам арасында бір қауырт сезіледі. Неден екенін нақты айта алмаймын: бәлкім, мемлекет тарапынан сенімсіздік бар шығар. Түсіндіру жұмысы аз болғанымен байланысты болуы да мүмкін. Адамдарға екі апта ішінде Конституция жобасын ұсынып, "референдумға шығамыз" деді. Жұрт тұтас негізгі заң өзгеруі мүмкін екеніне дайын болмады, сондықтан да қазір пікірін білдіріп жатыр.
Азаттық: Тарихта бұған ұқсас мысалдар бар. Мәселен, 1980 жылдары совет пропагандасына наразы поляктар теледидарларын терезеге шығарып, экранын сыртқа қаратып қойған. Чилиде Пиночет билігі кезінде азаматтар үйден шықпай кастрөлін тарсылдатып наразылық білдірген. Қазақстанда осы "қаймақтың консистенциясы" ирониясына дейін мұндай үрдіс тағы қашан байқалып еді?
Гүлмира Біржанова: Өзгеше креатив тәсілмен наразылық таныту қазақстандықтарда бұрыннан бар шығар. Дегенмен мен Қазақстанды Совет одағымен, сол кезеңдегі пропагандамен салыстырғым келмейді. Қазақстан – егемен, демократиялық мемлекет, сондықтан [билік] қоғамның пікіріне құлақ асуы керек.
Азаматтардың Конституцияға немесе оның кей баптарына қатысты балама пікірі болса, неге оны еркін айта алмайды? Неге мемлекет қазір бір ғана көзқарасты талап еткендей әрекетке барып жатыр? Егер азаматтардан біржақты дауыс беруді күтсе, онда референдум өткізудің мәні не? Тіпті менің осы айтқаным да үгіт ретінде қабылдануы мүмкін. Мемлекет азаматтарға ойын айтуға көбірек мүмкіндік беруі керек. Бұл – пікір алуандығы.
Мұнда "салқындату әсері" дейтін түсінік бар, яғни тыйым салып, санкция қолдансаң, кері нәтиже беруі мүмкін. Қазір "қаймақпен салыстырған" мемдер креатив болып қала береді. Әзірге дәл осы постерлер үшін санкция қолданылғанын естіген жоқпын, бірақ егер оған да барса, ол барып тұрған абсурд болады. Себебі бір аптаның ішінде-ақ үш медиаға сауалнама/сұрақ қойғаны үшін жауапкершілік жүктеу әрекеті болғанын көріп отырмыз. Азаттық, "Уральская неделя" және тағы бір өңірлік басылым жауапкершілікке тартылып жатқанын мәлімдеді. (Азаттық тілшісі әлеуметтік желідегі жеке парақшасында жүргізген сауалнамасы үшін сот оны кінәлі деп тапқан – ред.) Біз бұған түбегейлі келіспейміз. Бұл да Конституцияда бекітілген сөз бостандығы бабымен қорғалады. Журналистер сауалнама жүргізе алуы керек. Бұлар социологиялық сауалнама болмаса да, осындай реакцияны көріп отырмыз.
Тағы бір байқағаным: Президент жақында Орталық сайлау комиссиясының төрағасымен кездесіп, референдум процесі заңды әрі ашық өтуі керек деді. Ол бұған дейін азаматтардың пікірін тыңдайтынын да айтқан. Әйтсе де, іс жүзінде қоғамдық пікірді бақылау күшейіп жатқаны байқалады. Мұның неден екені түсініксіз. Мүмкін атқарушы жүйе "сақтану" үшін артық кетіп жатқан шығар. Бірақ ресми мәлімдеме бір бөлек, практика бір бөлек өріс алғаны сұрақ тудырады.
Азаттық: Кейінгі сұрағым Тоқаевтың сол мәлімдемесіне қатысты еді, яғни президент Орталық сайлау комиссиясының төрағасымен кездескенде референдум кезінде азаматтардың бәріне тең мүмкіндік берілуі керек екенін айтты. Ресми нарративте билік "бәрі заң аясында болуы керек" дейді. Ал іс жүзіне келгенде басқаша. Мұны қалай түсінуге болады?
Гүлмира Біржанова: Шынымды айтсам, бұған нақты жауап беру қиын. Өйткені конституциялық реформа жөнінде пікір айтуға қысым немен байланысты туындағанын түсінбей отырмын. Расында, президент тарапынан бір нарратив айтылады, ал жергілікті жерде ол мүлде басқаша түсіндіріліп жатқандай. Мүмкін, бір жерлерде "асыра сілтеу" бар шығар. Қазір әлі наурыздың ортасына дейін уақыт бар. Осы аралықта азаматтарға қатысты санкциялар тоқтаса екен деймін. Қазір көріп отырған кейстеріміз, атап айтқанда, түсініксіз қоңыраулар, журналистерді әкімшілік жауапқа тарту, блогерлерді басқа баптармен қудалау, жалпы алғанда өте жағымсыз әсер қалдырады. Адамдар 15 наурызға жетпей-ақ "неге пікірімізді айтуға мүмкіндік берілмейді?" деген ойға келуі мүмкін.
Азаттық: Иә, қызық жағдай, қазақстандықтар наурызда референдум өтетінін білгеннен бері, полиция, прокуратура, әкімдік тарапынан кей азаматтарға қоңырау шалынып, әлеуметтік желідегі пікірлері үшін "түсіндіру әңгімесіне" шақырылғаны айтылып жүр. Мәселен, бүгін референдумға бойкот жариялаған қоғам белсендісі Оразалы Ержановтың ұсталғаны хабарланды. Полиция оның ісі бойынша сайлау құқығына кедергі келтіруі мүмкін деген күдікпен қылмыстық іс қозғалғанын мәлімдеді. Бірақ істің қай бап бойынша қозғалғанын анық айтпады. Тағы өзіңіз айтқандай, әлеуметтік желіде "Референдумға барасыз ба?" деп сұраған журналистерге айыппұл салды, әлі салып жатыр. Билік, әдеттегідей, бәрі заң аясында екенін айтады. Сіз не айтар едіңіз?
Гүлмира Біржанова: Маған әрдайым бір әрекеттің қоғамға қауіп деңгейі қалай анықталатыны түсініксіз көрінеді. Мысалы, журналистер сұрақ қойып, шағын ғана сауалнама жүргізді делік. Оған 6 адам қатысса, одан қандай қауіп бар? Неге бірден жазалау керек? Неге алдымен профилактикалық шара қолданбасқа? Ең құрығанда жазбаша ескерту жасауға болар еді ғой. Қазақстанда, әсіресе ақпарат тарату мен пікір айтуға қатысты баптарда жазаның пропорционалдығы жиі сұрақ тудырады, яғни бірден санкция қолдануға ұмтылыс бар сияқты.
Егер постта нақты заңсыз әрекетке шақыру болса, оны жазалау орынды, тіпті бүркемеленген шақыру болса да жауапкершілік болуы мүмкін. Бірақ мұнда ондай шақыру да, нақты қауіп те, ықтимал залал да көрінбейді. Біреу пікірін жазды, сурет не мем жасады, сұрақ қойды, болды. Сондықтан мемлекет тәсілін өзгертуі керек деп ойлаймын. Иә, заңда экстремизмге, терроризмге, заңсыз әрекеттерге шақыруға қатысты нормалар бар, бұған келісеміз. Бірақ пікір білдіру мен [билікті] құлатуға не заңсыз қимылға шақырудың ара-жігін анық айыру қажет. Біріншісінде жаза болмауға тиіс, екіншісінде болуы керек. Соңғы кейстерде мен айтқандай шақыру жоқ, қауіп деңгейі жоқ. Сондықтан құқық қорғау органдары ең құрығанда ескертумен шектеліп, журналистер мен блогерлерді бірден жазаламауға болатын еді.
Азаттық: Ресейде де қызық құбылыс байқалып жатыр, естіген де боларсыз. 1 наурыздан бастап Ресейде қоғамдық орындарда ағылшын тіліндегі сөздерді шектейтін жаңа заң күшіне енбек. Ресейліктер бұған әртүрлі реакция білдіріп жатыр. Кейде әзілмен қабылдап, орнына жаңа сөздер "ойлап табуға" тырысып жатыр. Сіздіңше, осы екі жағдайдың ұқсас тұстары бар ма?
Гүлмира Біржанова: Қазақстан заңнамасы көбіне көрші елдердің, соның ішінде Ресейдің нормаларын да белгілі бір деңгейде қайталайтыны жасырын емес. Мұндай үрдіс ертеден бар. Бірақ кейінгі жылдары Ресей қабылдап жатқан заңдар Қазақстанға үлгі болмауы керек деп ойлаймын. Ресейдегі кейінгі заңдар Қазақстанда қабылданбаса екен, адамдар мәжбүрлі түрде ойын бүркемелеп, креативке жүгінуінің итермелейтін нормалар бізде жұмыс істемесе екен деп үміттенемін. Алайда нақты болжам жасау қиын. Қазақстанда құқық қолдану практикасы да, заңнама да, өкінішке қарай, өте жылдам өзгеріп отырады.
Азаттық: Соңғы сұрағым, сіз Қазақстанда сөз бостандығын қорғап жүрген заңгер ретінде айтыңызшы, сөз бостандығы әрі қарай тарылса, оның салдары қандай болуы мүмкін?
Гүлмира Біржанова: Өкінішке қарай, қазір Қазақстанда сөз бостандығына қатысты жағдай қатаңдап, нашарлап бара жатқанын көріп отырмыз. Мұны сөз бостандығы бойынша рейтингтер де көрсетеді. Қазақстан позициясын жоғалтып келеді. Біз сөз бостандығы тұрғысынан толық еркін ел емеспіз, шектеулер бар. Мемлекеттік органдар рейтингтерге сүйенгенімізді ұната бермейді, "кім құрастырғаны белгісіз" дейді. Бірақ ол – халықаралық рейтингтер. Практика нашарлап, сот кейстері көбейіп барады.
Соңғы жылдары заңнама көбіне сөз бостандығын жүзеге асыруға емес, керісінше шектеу мен қатаңдатуға бағытталған. Бұл тек журналистерге емес, қарапайым пайдаланушыларға да әсер етеді. Өйткені Конституцияның 20-бабы тек журналистердің емес, Қазақстанның барлық азаматтарының ойын еркін білдіруіне кепілдік береді. Бірақ бұл өріс тарылып барады. Неге бұлай екенін, себебін нақты айта алмаймын. Әдетте мұндай үрдіс электоралдық кезең жақындағанда күшейеді де, қысым көбіне алдымен медиа ресурстардан басталады.
Мемлекеттік органдар журналистерге көзқарасын өзгертсе екен деймін. Журналистер кәсіби борышын атқарады, хайп қуып немесе дезинформация таратпайды. Керісінше, журналистерді дезинформациямен, пропагандамен күресте, ақпараттық шабуылдар жағдайында, елдің ақпараттық егемендігін қорғауда көмекші ретінде қабылдау керек. Халық журналистерге сенеді, "журналист жазса, демек рас" деп қабылдайды.
Әрине, журналистер биліктің "досы" бола алмайды, бірақ олар қоғамға да, мемлекетке де ақпараттық қауіпсіздік тұрғысынан пайдалы институт. Ал біз әзірше кері құбылысты көріп отырмыз, яғни журналистерге қатысты сот процестері, ақпараттық кеңістіктің тарылуы, тәуелсіз медиаға қысым сипатындағы процестер көбейіп барады.