Алматы облысында тұратын Нартай Жеңіс Қытайдың Шыңжаң аймағында тұратын әкесі, 57 жастағы сатирик жазушы Жеңіс Ырысқанұлынан үш айдан бері хабар ала алмай отыр. Ол әкесін Шыңжаң полициясы былтырдан бері қырына алғанын, ал биыл 19 наурызда үйінен алып кеткенін айтады. Содан бері жазушының тағдыры белгісіз, туыстары полициядан жауап ала алмаған. Тек оның Шыңжаңдағы Құмыл қаласында түрмеде отырғанын ұзынқұлақтан естіген. Азаттық Жеңіс Ырысқанұлының туыстарының шағымы бойынша Қытайдың Қазақстандағы елшілігіне сауал жолдағанымен жауап ала алмады. Ал Қазақстанның сыртқы істер министрлігі Жеңіс Ырысқанұлының ісі бойынша Пекинге сұрау салғанын хабарлады.
Азаттық Нартай Жеңіспен сөйлесіп, әкесі жайлы, оған қысым қашан, қалай басталғанын сұрады.
Your browser doesn’t support HTML5
"ШЫҢЖАҢДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫСЫ ЕДІ"
Азаттық: Нартай мырза, Азаттыққа жазған хатыңызда Шыңжаңдағы әкеңізге қысым бұдан ертеректе басталғанын айтыпсыз. Нақты қай кезден екенін түсіндіре кетсеңіз.
Нартай Жеңіс: 2025 жылдың желтоқсан айынан бастап әкем Жеңіс Ырысқанұлын Қытайдың жергілікті үкіметі "тексереміз" деп үнемі алып кетіп жүрді. Кей кезде бір күн, екі күн, үш күн, кейде бір аптаға дейін жоқ болып кетіп, бірақ соңында үйге қайтып келетін. Осындай жағдай 2026 жылдың наурызына дейін қайталанып келді. Ал наурыз айынан кейін әкеммен мүлде хабарласа алмай қалдым. Сол жақтағы туыстарымнан білуімше, әкемді түрмеге алып кеткен. Ешқандай заңды құжат көрсетпеген және себебін де айтпаған.
Азаттық: Сонда неліктен алып кеткен?
Нартай Жеңіс: Нақты себебін білмеймін, бірақ сол жердегі туыстарыма жергілікті үкімет қызметкерлері "бұл адамның ұшқары идеялары бар, мемлекеттің тұрақтылығына ықпалы тиетін, зияны келетін сөзі болған" деп ауызша ғана айтыпты. Бірақ оларға ешқандай қағаз құжат бермеген.
Жеңіс Ырысқанұлы отбасы мүшелерімен бірге
Азаттық: Кімдер алып кеткені белгілі ме? Қазір әкеңіз қайда болуы мүмкін?
Нартай Жеңіс: Сол жергілікті полиция әкеткен. Әкемнің тұрғылықты жері – Шыңжаң ұйғыр автономиялы районы Құмыл аймағына қарайтын Баркөл автономиялы қазақ ауданына қарасты Құмыл қаласына алып кеткен. Қазір сол Құмылдың түрмесінде жатыр.
Азаттық: Қазір ол жақта кім бар?
Нартай Жеңіс: Тек анам ғана. Ол кісі 1972 жылы, ал әкем 1968 жылы туған.
Азаттық: Анаңызбен байланыс бар ма?
Нартай Жеңіс: Шешеммен хабарласып отырмын. Хабарласқан кезде, бәріңізге мәлім, Қытайда интернет бұғатталғаны себепті тек WeChat (қытайлық интернет платформа – ред.) арқылы ғана сөйлесеміз. Ал WeChat Қытай үкіметінің өте қатаң бақылауында, сондықтан анам екеуіміз еркін сөйлесе алмаймыз және өткен 10 жылдан бері жағдай солай. Тек аман-сәлем, ауа райы қалай дегеннен асып терең сөйлесе алмаймыз. Анам "әкеңді алып кетті, бәрі жақсы болады, өзіңді мықты ұста, біз де жақсымыз, алаңдама, бір жөні болар" деген сөзден басқа ештеңе айтқан жоқ маған.
Азаттық: Ата-анаңыз немен айналысады?
Нартай Жеңіс: Анам Баркөл ауданының 3-орта мектебінің жай жұмысшысы, мұғалім деуге де келмейді, жатақ күзетшісі. Ал әкем бұдан бұрын Баркөл мәдениет үйі дейтін мекемеде қарапайым жұмысшы болып істеген.
Жеңіс Ырысқанұлы әйелі және қызымен бірге. Отбасы архивіндегі сурет
Азаттық: Әкеңізді іздеп Қытайға қарындасыңыз барған екен. Ол қандай ақпарат біле алды?
Нартай Жеңіс: Әкемді алып кетіп, тексере бастаған сәттен бастап, "не болады екен" деп қатты алаңдадым. Бірақ ол кезде бір күнде, кейде екі күнде қайтып келетін. Әкеммен сөйлессем де, "бәрі жақсы болады, заң әділ, дұрыс шешім болады, кішкене қиыншылық болып жатыр. Бірақ соңы бәрі жақсы болады. Енді сен де ер жеттің, бізге алаңдама, дербес күніңді көре бер, өз күніңді өзің көр" деп айтатын. Сол кезден бастап алаңдадым. Ал әкемді ресми алып кеткен наурыз айынан кейін одан мүлде хабар болмады. "Түрмеге кетті" дегенді естіген сәттен бастап жан-жаққа хат жаздым: ең бірінші өзіміздің Қазақстан Республикасының президенті мен сыртқы істер министрлігіне, сосын Қытайдың Астанадағы бас елшілігіне жаздым. Жауап күттім. Өкінішке қарай, әзірге ешкім маған хабарласқан жоқ. АҚШ-тың Астанадағы бас елшілігіне де жаздым, ол кісілер қабылдады.
Содан кейін қарындасымды жібердім, ол – Қазақстан Республикасының азаматы. Енді оным өзім үшін жүрек жұтқандай әрекет болды. Бірақ оны жібермеске амалым болмады. Себебі ол жақта анам көңіл күйі болмай, қатты ауырып қалды, сондықтан бір жағынан қарындасым барып, аз уақыт болса да анамның қасында болсын деп және "онда барғасын жергілікті мекемеден әкемді ізде" деп тапсырдым.
Қарындасым Шыңжаңдағы жергілікті полиция мекемесіне барып, "әкем қайда?" деп сұрапты. Олар еш жауап бермеген. "Білмейміз, айтпаймыз" деген. "Жарайды, онда біз білмейміз, әкең жөнінде ақпарат бермейміз деген қағаз беріңдер маған" депті. Полиция ондай қазаға беруден бас тартқан соң жергілікті прокуратураға барған. Олар тіпті қарындасымен кезікпек түгілі телефон қоңырауына жауап бермеген. Содан қарындасым аман-есен осында қайтып келді, ешқандай нәтижесіз. Тек үкімет жақтан хабары бар біреуден бейресми түрде білгенім, "оның ұшқары идеясы бар, сондай бір идеяларды сақтаған және таратқан деген себеппен ұстаған" дейді. Ал бірақ та қағаз күйінде нақты ешқандай құжат берген жоқ.
Жеңіс Ырысқанұлы әйелі және балаларымен бірге Астанада болған кезде түскен фото
Азаттық: Қарындасыңыз да, сіз де Қазақстан азаматтысыздар ғой. Атамекенге қашан келіп едіңіздер?
Нартай Жеңіс: Иә, мен Қазақстан азаматымын. Қазақстанға 2017 жылы университетте оқуға келгенмін. Содан бері әке-шешеммен бірге тұрған жоқпын, оған да міне тоғыз жылдан асты. Әке-шешемнің де осы жерге келсек деген ойы болды. Мен жалғыз ұл болғандықтан, 2011-2012 жылға дейін осында келіп кетіп жүрді.
Ал одан кейін әкеме туысшылап немесе өз ұлын көруге шетелге шығу түгілі өз туған жері Баркөл ауданына қарайтын Құмыл аймағы территориясынан шығуға тыйым салған. Мысалы, Құмылдан Үрімжі қаласына немесе басқа жерге бармақ болып территориясынан шықса, бірден жергілікті полиция қызметкері және басқа үкімет адамдары телефон шалып, "не үшін, қайда бара жатырсың, шығып бара жатқаныңды бізге неге айтпайсың?" деп айтады екен. Ендігәрі олай жасаушы болма деп ескерткен, қысқасы, әкем сондай үлкен шектеуге ұшыраған.
Азаттық: Өзіңіз Қытайға бармадыңыз ба?
Нартай Жеңіс: Мені ұстап әкетсе, кім іздейді? Артымдағы үш балам, әйелім, қарындасым қалай жан бағып, қалай күн көреді? Соны ойлаймын. Тіпті әке-шешемді енді көрмейтін шығармын деген небір ой келеді кейде. Бейне бір қоғамнан шеткері шығып қалған елеусіз адамдар сияқтымыз, бізге ешкім көмектеспейді.
Шыңжаңдағы жазушы сатирик Жеңіс Ырысқанұлы. Отбасы архивіндегі сурет
Біздің құқығымыз, мүддеміз, адами құқықтарымыз қорғалмайды. Айтатын жеріміз жоқ. Мысалы, кішкентай ұлым мектептен "анау маған тиісті, мынау маған бүйтті" деп келсе апайына айтамын ғой ұлыма бір жағдай болып қалыпты, кішкене көңіл күйі жарым болып жүр екен" деп. Сол сияқты, біздің елдің де Орталық Азияда, бүкіл әлемде де бір белгілі ықпалы бар ғой, көршімізбен қарым-қатынасымыз да жақсы. Олардың азаматы бізге визасыз емін еркін келеді, көшеде солардың көк нөмірлі машинасы толып жүр. Екі елдің арасында осындай тығыз байланыс барын көріп отырып ойлаймын, еліміз сұрау салып, іздесе, бір сөзі жүретін шығар деп. Бірақ олай емес, ұмытылған адамдармыз біз.
Азаттық: Ресми болмаса да әкеңізге тағылған айыпқа қатысты не айтасыз? Ол кісінің мемлекеттің тұрақтылығына зияны келетін сөзі я әрекеттері болғаны рас па?
Нартай Жеңіс: Ол қып-қызыл өтірік, себебі әкем жай ғана жазушы, сатирик, әзіл-сқақ айтып, жүрген жерінің бәрінде күлкіге қарқ қылып жүретін кісі және өзі тек балалар әдебиетін және басқа сатиралық шығармалар жазатын. 13 кітап жазған, соның 11-і өздерінің ресми, заңды баспаханасынан шығарылып, халыққа тараған. Және шығармаларының біразы қытай тіліне де аударылып, заңды баспадан жарық көрген. Қытай Жазушылар қауымдастығының (одағының), Шыңжаң Жазушылар қауымдастығының мүшесі, өзі еңбек еткен өңірдегі Құмыл аймағы жазушылар қауымдастығы төрағасының орынбасары қызметін атқарған және сол аймақтың бас әдеби басылымы "Құмыл алқабы" журналының қазақ тілі бөлімінің редакторы болған. Енді сондай адам қалайша ұшқары элемент болады? Нақты сондай әрекеттері болған, осындай сөздер айтқан деп, тым болмаса айту керек қой. Оны ешкім айтқан жоқ, себебі ешқандай ондай әрекеті болған жоқ.
Жазушы сатирик Жеңіс Ырысқанұлының Қытайда жарық көрген шығармалары. Отбасы архивіндегі сурет
Азаттық: Cонда әкеңізді ұсталуына не себеп болды деп ойлайсыз?
Нартай Жеңіс: Қазақтың зиялысы болды, сол ғана себеп.
Азаттық: Қазақстанда қай құзырлы органға жүгіндіңіз? Оларға қандай талап-өтініш айттыңыз?
Нартай Жеңіс: Менің талабым сол: әкем қайда, әке-шешеммен бірге тұрғым, басқалар сияқты жақсы өмір сүргім келеді. Балаларым ата-апасының қойынына жатып, маңдайын иіскетіп, барша отбасы сияқты біз де бірге өмір сүрсек деймін. Әке-шешеммен бірге тұрмаған 10 жыл өмірім кеміп қалғандай сезіледі.
Қытай үкіметіне әкемді босатып, осы қазақ еліне келіп, бізбен бірге тұруына рұқсат берсін дегеннен басқа талабым да жоқ және осыны айтып, көмек сұрап Қазақстан президентіне, сыртқы істер министрлігіне, халықаралық адам құқықтары ұйымдарына, Қытай басшысы Си Цзиньпин мырзаға ашық хатта жаздым да. Қазірге дейін ешқандай жауап болған жоқ, маған ешкім хабарласпады.
Жеңіс Ырысқанұлының ұлымен бірге түскен отбасы архивіндегі суреті
Мен әкемді іздеп, оны қамаудан босатқанша күресе беремін. Қытай заңы барлық адамның діни еркіндігі, сөз еркіндігі еркіндігі бар деп айтады. Бірақ та нақты жағдайда әкем қазір не себептен қамауда отырғанын білмеймін. Қазақ тышқақ лағы жоғалса да іздейді ғой, тым болмаса біздің азаматымыз қиналып жатыр, әкесі қандай себеппен қамалып жатыр екен, ешқандай құжат бермепсіздер, осыған бір жауап беріңдер деп, өз азаматының мүддесін қорғайтын ел екенін білдіріп, Қазақстан Республикасы үкіметі бір жауап беретін шығар деп ойлағанмын. Менің отбасыма және мен сияқты басқа да отбасыларға кім көмектеседі осындай жағдайда? Осылай бір отбасы екіге айырылып қалғанымызға 10 жыл болды, бұл жалғаса бере ме? Ертең не болады, енді тіпті әке-шешемді көре алмаймын ба? Осындай алаңдаушылық, үрей, қорқыныш бар менде.
Азаттық: Бұған дейін өзіңіз сияқты, жақындары Қытайда қалып, белгісіз себеппен ұсталып, қайта тәрбиелеу лагеріне қамалды деген кісілердің туыстары Алматыдағы Қытай консулдығына талаптарын айтып келді. Алайда, арасындағы бірлі-екілі адам болмаса, басым көпшілігінің мәселесі шешілмеді. Қазақстан билігі "Шыңжаңда қамауда отырғандар – Қытай азаматтары" екенін айтады. Сіздің де ата-анаңыз Қытай азаматы екен. Қазақстан бұл жағдайда көмектесе алады деп ойлайсыз ба?
Қазақ жазушысы Жеңіс Ырысқанұлы (сол жақтан үшінші) марапатталған қаламгерлермен бірге. Отбасы архивіндегі сурет
Нартай Жеңіс: Ондай жағдайды бұрын да өте көп естідім, [Қытай консулдығы] алдында көп адам тұрды, туыс-жақыным қайда деп. Бірақ оларға ешқандай жауап болмады, мен де ондай әрекетке барсам еш мағына болмайды деп ойлаймын. Әкемнің суретін ұстап, әкем қайда деп Қытай консулдығы алдына барған күнде одан нәтиже болады деп ойламаймын. Керісінше, өзіме және осы жердегі отбасыма бір қиын жағдай бола ма? Егер мемлекет ресми халықаралық ұйым мүшесі ретінде дауысын шығарып, "біздің азаматтарымыздың туыстарына не жағдай болып жатыр" деп сұрап, бір әрекет қылса, сөз жоқ бір нәтиже болар еді деп ойлаймын. Бірақ әзірге ондай әрекет жасалып жатқан жоқ.
Азаттық: Қазір анаңызбен байланысып отырған боларсыз?
Нартай Жеңіс: Иә, анама айтқанмын: егер жарты күн, бес сағаттан астам уақыт жазғаныма сенен жауап ала алмасам, сені де осылай іздеймін деп. Олардың анамды алып кетуіне ешқандай себеп те, сылтау да жоқ, себебі ол кісі орта мектептің жай ғана жатақ күзетшісі, отбасы, ошақ қасында үй шаруасымен ғана айналысып жүрген адам, ал егер оны да алып кететін болса, білмеймін енді... Иә, анаммен хабардамын, екі сағат сайын амандығын білу үшін жүрекше белгісін (лүпіл) салып қойып отырам, анам да жүрекше жіберіп, жауап қайтарады. Екеуіміздің байланысымыз осы ғана.