Обаманың президент болғанының Қазақстанға әсері

Қазис ТОҒЫЗБАЕВ

20 қаңтар 2017 жыл, 17:40

АҚШ президенті Барак Обама мен Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Сеул, 27 наурыз 2012 жыл. (Көрнекі сурет)

Азаттық қазақстандық саясаткерлер мен қоғам қайраткерлерінен «АҚШ президенті қызметінен кеткелі жатқан Барак Обаманың сегіз жылдық билігі Қазақстанға және екі жақты қарым-қатынасқа қалай әсер етті?» деп сұрады.

Сегіз жыл АҚШ президенті болған Барак Обама қаңтардың 20-сы күні Ақ үйден кетеді. Бұл кезеңде Қазақстанда ресми дерекке сәйкес, 17 бейбіт тұрғын мерт болып, ондаған адам жараланған Жаңаөзен оқиғасы болды. Халықаралық құқық қорғау ұйымдары азаматтардың еркіндігін шектеп, тәуелсіз БАҚ-ты қудалағаны, азаптау практикасын пайдаланатыны, оппозициялық ұйымдарды басып-жаншығаны үшін Астананы талай мәрте сынаған болатын. Кейінгі жылдары Қазақстанда азаматтық белсенділер қудалауға ұшырап, көбі «саяси» баптар бойынша сотталды.

Азаттық қазақстандық саясаткерлер мен қоғам қайраткерлерінен «Обаманың сегіз жыл президенттігі Қазақстанға не берді?» деп сұрап көрді. Сарапшылардың кейбірі Обаманы сынаса, енді біреулері оны мақтайды, ал кейбірі бейтарап позиция ұстанады.

ОҢ БАҒА

«Ақ жол» президентшіл партиясыны жетекшісі, мәжіліс депутаты Азат Перуашевтің айтуынша, Барак Обаманың сегіз жыл президенттігі Қазақстан үшін жайлы болды деп санауға негіз бар. Перуашевтің сөзінше, бұл ең әуелі америкалық бизнестің Қазақстан экономикасына келуінен байқалды.

Азат Перуашев, мәжіліс депутаты. Астана, 9 маусым 2016 жыл.

– Ал саясат жағына келсем, ...негізі ағымдық жұмыс дұрыс болды, – дейді Перуашев.

Бұрынғы президентшіл «Қазақстан патриоттар партиясының» экс-жетекшісі әрі сенаттың бұрынғы депутаты Ғани Қасымовтың айтуынша, АҚШ-тың алдыңғы президенттері сияқты Барак Обаманың президенттігі де Қазақстан үшін жайлы болды.

– Бұл кезең Қазақстан үшін берекелі кезең болды. Ешқашан және еш жерде америкалықтар бізге қарсы әрекет еткен жоқ. Біз де оларға қарсы шықпадық. Бір-біріміздің бейбіт бастамаларымызды, ядролық қарусыздану жолындағы күресте бір-бірімізді қолдадық. Біріккен ұлттар ұйымында да көп позициялар бойынша америкалықтармен бірге болдық. Бұл ең берекелі, ең жақсы кезең болды. Қазақстан мен АҚШ бірлесіп, екі жақты негізде бүкіл адамзат үшін көп игі істер атқарғаны үшін тағдырға алғыс айту керек, – дейді Ғани Қасымов.

БЕЙТАРАП БАҒА

Кезінде өзін оппозициялық ұйым ретінде көрсетіп, 2005 жылы билік жойған «Қазақстанның демократиялық таңдауы» партиясының жетекшісі болған, ал қазір Almaty Management University президенті Асылбек Қожахметовтің айтуынша, «АҚШ-ға үміт артып керегі жоқ», өйткені ол жақта да «бәрі орнықты, бір қалыпты» емес екенін оның өзі көрсетті.

Almaty Management University президенті Асылбек Кожахметов.

– Қазақстан өзінің орнықты саясатын жүргізіп, өзінің орнықты мемлекетін құруы тиіс. Бірақ ол халықтың мүддесін көздеуі, экономиканы дамыту мен диверсификациялау жағына, халықтың пікірін ескеру жағына, азаматтық қоғамды дамыту жағына бет бұруы тиіс, – дейді Асылбек Қожахметов.

Оның қазір өзі жұмыс істейтін білім беру жүйесіне қатысты пікірі «Қазақстан бұл салада Барак Обаманың президенттігінен ұтымды ештеңе алған жоқ» дегенге саяды.

Тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіровтің айтуынша, Барак Обама Қазақстанға қатысты «барлық жағынан бейтараптық ұстанған».

– Ол Қазақстанға ырыс-құт та, қайғы-қасірет те әкелген жоқ. Ол еш жерде Қазақстанға қатысты «иә» деп те, «жоқ» деп те көрген жоқ, – дейді ол.

СЫН

Экономист Петр Своик Обама тұсында Қазақстанда Американың ықпалы азайды, ал ресейлік телеарналар ықпалын нығайтып алды деп санайды.

– Қазақстанның АҚШ-пен экономикалық байланысы бұрыннан көп емес болатын. Бізде Америка көбінесе саяси, идеологиялық және ақпараттық салаларға араласатын. Обама президенттігі тұсында ықпалы күрт азайды. Рас, бұл процесс оған дейін басталған, бірақ оның тұсында аяқталды. Бұрын Ресей телевизиясы мен америкалық үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) ықпалы арасында әлдебір тепе-теңдік болған, ал қазір ресейлік телевизияның ғана ықпалы басым. АҚШ-тың Қазақстанға ықпалы Обаманың тұсында принципті түрде азайды, – дейді Петр Своик.

Алматыдағы Хельсинки комитеті (2012 жылы жұмысын тоқтатқан) төрайымы Нинель Фокинаның айтуынша, Қазақстандағы өткір проблемалар саласында жұмыс істеген құқық қорғау ұйымдарын қолдауға Обама президенттігінің екінші мерзімінде АҚШ мүлде дерлік көңіл бөлмеген.

– Өзге барлық құқық қорғаушылар сияқты бізді де көп жыл қатарынан америкалық қорлардың қолдап келгені ешкімге құпия емес. Бірақ Обама президенттігінің бірінші мерзімінің соңғы жылдарында біз демократия проблемаларына деген күрт салқындықты сезіндік, ал екінші мерзімінде мүлде қолдау болған жоқ. Меніңше, олар жыныстық азшылық, балалардың еңбегін пайдалану сияқты Қазақстан үшін онша өзекті емес проблемаларға көбірек мән берген сияқты. Мұндай проблемалар бізде де бар, бірақ біздің мәдениетімізге, адамдардың, халықтың тарихи сана-сезіміне байланысты бізде мұндай проблемалар онша өзекті емес. Сондықтан біз мұны анық сезіндік. «Неге?» деп сұрағанымызда «Сіздерге, ұйымдарыңызға мұның қатысы жоқ» деп жауап берген. Бірақ Орталық Азия елдеріндегі бізді алаңдататын өткір проблемалар саласында жұмыс істейтін адамдарды қолдаудың келешегі жоқ деген саясат ұстанды. Мұның әсері өте қатты, айқын сезілді, – дейді ол.

Алматыдағы Хельсинки комитеті төрайымы Нинель Фокина.

«Барак Обаманың президенттік кезеңінде Қазақстанда ҮЕҰ-ның ахуалы нашарлады» дегенді парламент сенатының бұрынғы депутаты, оппозициялық саясаткер Зәуреш Батталова да айтады. Бірақ ол мұның себебін Қазақстан билігінің АҚШ-қа сақтана қарауынан деп түсіндіреді.

– Шын мәнінде, еліміз Америкамен қарым-қатынаста үнемі екіұшты саясат ұстанады. Әріптестік жайлы жар салғанымен, ел ішінде Вашингтонды сынаған пікірлерді жиі естідік. Әлгі кезеңде ҮЕҰ-лардың, қоғамдық ұйымдардың жағдайы қиындап кетті. Оларға көп тағылатын айыптардың бірі – «ҮЕҰ-ны америкалық немесе халықаралық қорлар қаржыландырады». Сондықтан Барак Обама президенттігі кезеңінде Қазақстанда азаматтық қоғамның ахуалы нашарлап, «қилы революциялар Американың демеуімен жасалады, ол Қазақстанда да сондай бірдеңені қаржыландыруы мүмкін» деген қауіптер айтылды, – дейді Зәуреш Батталова.

"Қазақстанда парламентаризмді дамыту" қорының президенті Зәуреш Батталова.

АҚШ-тың 44-президенті Барак Обама қызметінен қаңтардың 20-сы күні кетеді. Президенттікке сайланған Дональд Трампты ұлықтау рәсімі дәл сол күні Вашингтонда өтеді. Осы айда Чикагода сөйлеген қоштасу сөзінде Обама «кейінгі жылдары Американың қуаты арта түсті, бірақ америкалықтар ел бірлігіне қатер төндіретін алауыздықтарға тап болды» деген.

ФОТОГАЛЕРЕЯ: Барак Обаманың президент қызметіндегі 8 жылы

Барак Обаманың президент қызметіндегі 8 жылы

1/21 Барак Обама АҚШ-тың 44-президенті қызметіне кірісер алдында ант беруге әйелі Мишель, қыздары Малия және Сашамен бірге келе жатыр. Вашингтон, 20 қаңтар 2009 жыл.

2/21 АҚШ президенті Барак Обама 2009 жылы қаңтардың 21-і күні Ақ үйдегі жұмыс кабинетіне кіргелі тұр. Президент қызметіне кіріскеннен кейін алғашқы күндері ол Кубадағы Гуантанамо лагерінде сот қудалау істерін 120 күнге тоқтату және аталған нысанды бір жылдың ішінде жабу туралы бұйрыққа қол қойды. Обаманың президенттік өкілеті аяқталар кезде түрме лагері әлі жұмыс істеп жатыр.

3/21 2009 жылғы ақпанның 27-і күні Солтүстік Каролинадағы әскери базада сөйлеген сөзінде Обама АҚШ-тың Ирактағы әскери іс-қимылдары 2010 жылы тамыздың 31-і күні аяқталады деп мәлімдеді. Одан кейін АҚШ президенті болып сайланған Дональд Трамп Обаманың тұсында Ирактан әскерді шығару «Ислам мемлекеті» (ИМ) террорлық тобының пайда болуына әкелді деп сөкті.

4/21 Барак Обама 2009 жылы сәуірдің 5-і күні Прагада Чехословакияның тұңғыш президенті Томаш Масариктің ескерткіші алдында сөйлеп тұр. Өз сөзінде Обама АҚШ-тың «әлемде ядролық қарусыз тыныштық мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге» бар күшін салатыны жайлы уәде еткен еді.

5/21 Барак Обама, Франция президенті Николя Саркози және Ұлыбритания премьер-министрі Гордон Браун АҚШ-тың Пенсильвания штаты Питтсбург қаласында басталған G20 саммиті кезінде, 25 қыркүйек 2009 жыл. Бұған дейін жетекші елдер басшылары Иранның құпия ядролық нысаны туралы мәселе көтеріп, Тегераннан ядролық нысандары бойынша халықаралық тексерушілермен ынтымақтастықта жұмыс істеуін талап еткен.

6/21 Обама өзіне Нобель бейбітшілік сыйлығы берілгеннен кейін Ақ үйде телефонмен сөйлесіп тұр, 9 қазан 2009 жыл. Ол алғашқы президенттік мерзіміне кіріскеннен кейін 9 ай өткенде аталған сыйлыққа ие болды.

7/21 Президент Обама Вирджиния штаты Александрия қаласында өзін жақтайтын әйелдің сәбиін ұстап тұр, 30 наурыз 2010 жыл. Осының алдында ғана АҚШ президенті медициналық қызмет пен білім саласы шығындарын келісу туралы заңға қол қойған еді. Соның арқасында денсаулық сақтау қызметінің жалпыға қолжетімділігі туралы басқа заң күшіне енген. Obamacare деген атаумен белгілі бұл заң АҚШ-та бұған дейін медициналық сақтандыруы болмаған 20 миллионға жуық азаматқа медициналық жәрдем қызметін пайдалануға мүмкіндік берген.

8/21 Обама Форчон портындағы жағажайда тұр, Луизиана штаты, 28 мамыр 2010 жыл. Осының алдында BP компаниясының Deepwater Horizon мұнай платформасында болған жарылыс салдарынан АҚШ тарихында теңізге бұрын-соңды болмаған көлемде мұнай шикізаты төгілген.

9/21 Ақ үйде президент пен оның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі командасы 2011 жылы мамырдың 1-і күні Пәкістанда америкалық арнайы жасақтың Усама бен-Ладенге қарсы операциясы барысынан соңғы мәліметтермен танысып отыр. Арнайы операция барысында Әл-Қайда террорлық тобының көсемі мен тағы төрт адам қаза тапқан.

10/21 Барак Обама теңізде жүзіп барады. Канеохе Бей шығанағы, Гавай аралдары, 1 қаңтар 2012 жыл. Ол АҚШ президенттері арасында Гавайда туған және Америка құрлығындағы 48 штаттан тыс аймақта дүниеге келген жалғыз адам.

11/21 Барак Обама АҚШ президенті болып екінші мерзімге сайланғаннан кейін Чикагода сөйлеген кезде төбеден жауған конфетти. 6 қараша 2012 жыл.

Президент Обама Коннектикут штаты Ньютаун қаласында Сэнди-Хук бастауыш мектебіндегі қырғыннан кейін құрбандарды еске алып сөйлеген кезде көзіне жас алып тұр. 14 желтоқсан 2012 жыл. Мектепте қылмыскер қарудан оқ жаудырып, 18 бала мен сегіз ересек адамды атып өлтірген. — 12/21 Президент Обама Коннектикут штаты Ньютаун қаласында Сэнди-Хук бастауыш мектебіндегі қырғыннан кейін құрбандарды еске алып сөйлеген кезде көзіне жас алып тұр. 14 желтоқсан 2012 жыл. Мектепте қылмыскер қарудан оқ жаудырып, 18 бала мен сегіз ересек адамды атып өлтірген.

13/21 Обама Ресей президенті Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесіп тұр. 1 наурыз 2014 жыл. Украинадағы дағдарыстың өршуі АҚШ пен Ресей арасындағы қарым-қатынастардың шиеленісуіне әсер етті. 2014 жылғы наурыздың 14-і күні Ресей Қырым түбегін аннексиялап алды.

14/21 Барак Обама әскерилерге атқарған қызметі үшін алғыс айтып тұр. Райстаундағы әскери база, Нью-Джерси штаты, 15 желтоқсан 2014 жыл. Президент Райстаундағы базада АҚШ-тың Ауғанстандағы әскери миссиясы аяқталғанын жариялаған желтоқсанның 28-іне дейін болған еді.

15/21 Германия канцлері Ангела Меркель мен АҚШ президенті Барак Обама G7 саммиті кезінде. Гармиш-Партенкирхен маңында, Германия, 8 маусым 2015 жыл.

16/21 Обама Иранның ядролық бағдарламасы бойынша жасалған келісімге қатысты сауалдарға жауап беру үшін баспасөз мәслихаты өтетін залға келе жатыр. Вашингтон, 15 шілде 2015 жыл. Иран мен әлем державалары Тегеран ядролық бағдарламасын доғару және Иранға салынған санкцияларды жұмсарту туралы келісімге келген.

17/21 Афроамерикалықтар тарихы айлығы құрметіне Ақ үйдегі қабылдау алдында Мишель және Барак Обама 106 жастағы Вирджиния Маклоринмен бірге тұр. 18 ақпан 2016 жыл.

18/21 Куба президенті Рауль Кастро бұл елге 1959 жылғы революциядан кейін алғаш рет барған АҚШ президенті Барак Обаманың қолын көтеріп тұр, Революция сарайы, Гавана, 21 наурыз 2016 жыл. Обаманың сапары екі ел қарым-қатынастарындағы тарихи бетбұрыс нышанына айналды.

19/21 АҚШ президенті мен бірінші ледиі 2016 жылғы наурыздың 23-і күні Буэнос-Айресте Аргентина президенті Маурисио Макри берген мемлекеттік қонақасы кезінде бишілермен танго билеп жүр.

20/21 Обаманың баспасөз хатшысы Джош Эрнестің ұлы Уокер Ақ үйдегі Хэллоуин мерекесі кезінде киген киімін президентке көрсетіп тұр. 31 қазан 2016 жыл.

21/21 Барак Обама АҚШ-тың жаңадан сайланған президенті Дональд Трамппен Ақ үйде кездесіп отыр. Вашингтон, 10 қараша 2016 жыл.

Қазис ТОҒЫЗБАЕВ

Қазис Тоғызбаев 2008 жылғы қыркүйектен бастап өмірінің соңына, яғни 2021 жылғы 28 ақпанға дейін Азаттықтың Алматыдағы тілшісі ретінде еңбек етті. Азаттыққа дейін оппозициялық "Сөз" және "Азат" газеттерінде, kub.info сайтында тілші болған.

Accessibility links

Жазылыңыз

Обаманың президент болғанының Қазақстанға әсері

Барак Обаманың президент қызметіндегі 8 жылы

Қазис ТОҒЫЗБАЕВ

Айдар