"АЛҒА, ҚАЗАҚСТАННЫҢ" АПЕЛЛЯЦИЯСЫ
Астана сотының апелляция алқасы кейінгі төрт жылдан бері "Алға, Қазақстан" партиясын тіркете алмай жүрген бастамашыл топтың шағымын қанағаттандырмады. Сергей Измайлов пен Әсет Әбішев бастаған белсенділер соттан әділет министрлігінің партияны тіркемеген әрекетін негізсіз деп тануды сұраған еді. Бұған дейін бастамашыл топтың арызын Астана қалалық соты да қолдамаған. 2 сәуірде апелляциялық сот ол шешімді өзгертпеді.
– Олар бастамашыл топтың тізімдері "Саяси партиялар туралы" заңның 8-бабына сәйкес келмейді деп мәлімдеп, онда "өлген адамдар" бар деп отыр. Жақсы, онда сол сәйкес келмейтіндер мен "өлгендер" тізімін беріңдер десек, әділет министрлігінің өкілдері "Дербес деректер туралы" заңға сілтеп, ондай ақпарат беруден бас тартады. Ал бұл "Саяси партиялар туралы" заңға қайшы, өйткені біз ол бойынша жеке деректері бар тізімдерді тапсыруға міндеттіміз. Апелляция барысында бұл тізім "қызмет бабында пайдалану үшін" деп құпияланып, іс жабық отырыста қаралды. Тіпті процеске қатысушы бізді сот отырысынан шығарып жіберді. Нәтижесінде сот материалдарды бізсіз қарап, бірінші инстанция шешімін күшінде қалдырды, – деді бастамашыл топтың өкілі Әсет Әбішев.
Ол енді бастамашыл топ атынан кассациялық шағым түсіретінін айтты.
"Алға, Қазақстан" партиясын құру жөніндегі бастамашыл топ 2022 жылдан бері саяси ұйымды ресми тіркетуге 26 мәрте құжат тапсырған. Онда бастамашыл топқа мүше 3190 адамның тізімін қоса жолдаған. Жетекшілердің сөзінше, мемлекеттік органға берілген құжаттарға осы адамдардың 1700-інің видео дәлелі де тіркелген. Алайда әділет министрлігі бастамашыл топ ұсынған тізім саяси партия туралы заңға сай емесін айтып, тіркемей келеді. Белсенді топ өкілдері билік оппозициялық партияны саяси себеппен тіркемей отыр деп санайды.
"Алға, Қазақстан" партиясын тіркеу жөніндегі бастамашыл топтың жетекшісі болған белсенді, марафоншы Марат Жыланбаев қазір түрмеде отыр. Ол "экстремистік ұйым жұмысын қаржыландыру" айыбымен 2023 жылғы қарашада жеті жылға сотталған. Бастамашыл топтың одан кейінгі жетекшісі Амангелді Жахиннің үстінен де "экстремистік ұйым ісіне араласу" және "экстремистік ұйым жұмысын қаржыландыру" баптарымен қылмыстық іс қозғалып, қазір сот өтіп жатыр.
"ЫНТЫМАҚ" НЕГЕ ТІРКЕЛЕ АЛМАЙ ЖҮР?
"Ынтымақ" деп аталатын партия құрмақ болған бастамашыл топ қоғамдық бірлестік болып тіркелуге 28 рет, саяси партия болып тіркелуге екі рет өтініш берген. Бірақ әділет министрлігі олардың өтінішін орындамаған. Топ жетекшісі әрі экономист Мейрам Қажыкен биыл 1 сәуірде әділет министрлігіне қоғамдық бірлестікті тіркеуге алуды сұрап 29-рет өтініш берді. Оның сөзінше, осы күнге дейін министрлік жарғы құжатында қате бар деген сылтаумен рұқсат бермей келген.
– Басында 2-3 рет олардың бізге берген ескертулері дұрыс, заңды болды. Өйткені жарғыда 3-4 жерден қателік кеткен екен, біз оны өзгертіп, жақсылап бердік. Ал қалған 25-26 рет өтінішімізді неге далаға қалдырғанын білмейміз. Мысалы, бізге атауларыңызды өзгертіңіздер деп үш рет айтты. Одан кейін заңда жазылмаған құжаттарды сұрады. Оларды бердік. Жарғының ішінен бір баптан қате табады да, соны қайтарады. 60 бап болса, 60 рет тапсыруға болады. Әр баптан бірдеңе табылады. Қазір бағытымызды өзгерттік. Ең алдымен бізге қазір қоғамдық бірлестік керек. Қоғамдық бірлестік болсақ, әр өңірде филиалымыз болады, әр филиалда мүше болып 200-300 адам кіреді. Оларды біз нақты тексереміз, тексеріп болған соң үшінші рет партия тіркеуге құжат жинаймыз. Былай айтқанда, көзіміз ашық, көзқарасымыз прогрессивті, бірақ соның өзінде қорқып отыр деп ойлаймыз, – деді республикалық қоғамдық бірлестік құрушы бастамашыл топтың жетекшісі Мейрам Қажыкен.
Мамандығы экономист Қажыкен 2022 жылы "Аманат" кәсіподақтар қауымдастығы атынан президенттікке кандидат болып сайлауға түсіп, ресми қорытынды бойынша, 2,5 пайыз дауыс алған. Сол кезде ол жаңа саяси партия құратынын мәлімдеген еді.
Әділет министрлігінің тіркеу қызметі комитеті кейінгі жолы берген жауабында ұйымды тіркейтін ғимарат иесінің келісімі нотариалды үлгіде берілуі керек, ал өтініште ол туралы ақпарат жоқ деген уәж келтірген. Комитет министрліктің 2020 жылы бекіткен бұйрығына сүйенген.
"Ынтымақ" бастамашыл тобы бұған дейін екі рет партия құру бойынша құрылтай өткізіп, құжаттар тапсырған. Бірақ екі жолы да әділет министрлігі тізімдегі адамдардың кейбірінің қос азаматтығы бар деп, ұйымды тіркеуден бас тартқан. Мейрам Қажыкен адам саны тиісті межеден артық болған, биліктің мұнысы әншейін "сылтау" дейді. Осыдан соң топ мүшелері Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа жүгінді. Әлеуметтік желіде жарияланған үндеуде авторлар "партиялардың нақты бәсекесі болмай демократиялық жүйені дамыту мүмкін емес" деген.
Қазір Қазақстанда ресми тіркелген жеті партия бар:
- "Amanat" партиясы;
- "Ақ жол" демократиялық партиясы;
- Қазақстанның халық партиясы (коммунистер);
- "Ауыл" партиясы;
- Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП);
- "Байтақ" жасылдар партиясы;
- "Respublica" партиясы.
Қазақстанда биыл 15 наурызда өткен республикалық референдум нәтижесінде қабылданған жаңа Конституцияға сай, енді бірпалаталы парламент – Құрылтай тек партиялық тізіммен сайланады.
"БОЛАШАҚ ҮШІН ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖЕТІСТІГІМІЗДЕН ШЕГІНДІК"
Азаттық Қазақстандағы партия тіркеу тәртібін, тіркеле алмай жүрген ұйымдардың жай-күйін парламент депутаты Ермұрат Бапимен талқылады.
Бұрын ЖСДП құрамында болып, кейін одан шығып кеткен, 2023 жылы бірмандатты округтен Мәжіліс депутаты болып сайланған Бапи елде саяси көзқарастары ел мүддесіне қарсы келмейтін ұйымдар тіркелуі керек деп есептейді. Ол өзі алда тек партиялық тізіммен өтетін сайлауға түскісі келетінін де жеткізді.
Азаттық: Бұдан былай парламентке депутаттар партия арқылы ғана өтетін болды. Конституцияға солай жазылды. Ешбір партияға кірмейтін, сенбейтін адамдардың сайлану және сайлау құқығы ескерілмей қалмай ма?
Ермұрат Бапи: Парламенттерін партиялық негізде сайлайтын біраз ел бар. Аралас сайлау жүйесін ұстанатын елдер де бар. Бірақ мен партиялық сайлау жүйесі бойынша Конституцияға өзгеріс енгізілгенде соншалықты қарсы болмадым. Өзім бірмандатты округтен тәуелсіз депутат ретінде сайлансам да, қазіргі өтпелі кезеңде партиялық жүйемен сайланудың қажеттілігі мен дұрыстығын түсінгендей болдым.
Әрине, партияда жоқ азаматтардың құқығы сақталмайды. Бірақ, меніңше, ел мүддесіне, елге қызмет етемін, азаматтық саяси парызымды өтеймін десе, онда кез-келген азамат партияда жоқтығын сылтауратып шалқасынан түсіп жатып алмай, көңілі қалаған партияға мүше болуға қақы бар. Партияда емеспін деп шалқасынан түсіп жатып алуға да құқығы бар. Бірақ қазір әлем дүрілдеп тұрған шақта, геосаяси қауіп-қатерлер ортасында тұрған Қазақстанға азаматтық негізде, перзенттік қолдауымызды көрсетіп осындай саяси науқанға араласуымыз керек қой деп ойлаймын.
Азаттық: Конституция өзгерген соң әдетте оған негізделген көп заң өзгертіледі. Осы ретте саяси партиялар туралы заңға өзгеріс ене ме? Парламентте партия тіркеуді жеңілдету туралы мәселе талқыланып жатыр ма?
Ермұрат Бапи: Парламентке саяси партиялар туралы заң жобасы түскен жоқ. Ол – конституциялық заң, оның жобасы, нұсқасы, өзгерістері қандай болатынына қатысты қазір ештеңе айта алмаймын. Менің пайымымша, бірмандатты сайлау жүйесінің алынып тасталуын ақтайтын бір маңызды себеп бар. Қазіргі жағдайда ел ішіндегі сепаратизмнің алдын алу үшін қажет деп батыл айта аламын. Мысалы, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Қостанай, Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстары – шекаралас аймақтар. Бірмандатты кандидатқа сыртқы күштердің қаржылай көмек беру немесе ықпал ету қаупі жоғары. Бір жақта соғыс, бір жақта кикілжің болып жатыр. Шекаралық аймақтардағы осындай қауіп-қатерлерді ескерсек, бәлкім оншақты жыл бізге партиялық сайлау жүйесі тиімдірек болар деп ойлаймын.
Себебі партиялық негізде сайлану қоғамның бөлшектенуіне я сепаратизмге, тіпті кландық немесе рулық бөлінуге жол бермейді. Мәселен, біздің оңтүстік өңірлерде туыстық, кландық, рулық қарым-қатынас өте күшті дамыған. Ал ондайда бірмандатты депутат сайлау кезінде сайлаушылар тек "өз кандидатын" қолдап бөлінуі де мүмкін. Бұл қоғамды біріктірмейді, оған жарықшақ салады.
Азаттық: Бірмандатты округтен депутат сайлау жүйесі Қазақстан тарихында бұрын да болған. Қаңтар оқиғасынан кейін бірмандатты депутат сайлауды қайта енгізген кезде "Қазақстан демократиялық даму жолына түсті" деп көп айтылған. Сол кезде неге сыртқы күштердің ықпалы ескерілмеді? Бұл сол кезде Қаңтар оқиғасынан кейін қоғамның қарсылығын, наразы көңіл-күйін басу үшін пайдаланған тәсіл емес пе?
Ермұрат Бапи: Олай деп есептемеймін. Себебі ол кезде сепаратистік көңіл-күй я рулық бөліну соншалық ушығып тұрмаған. Әсіресе қазіргі жағдайда ел ішіндегі мәселеден гөрі сыртқы мәселе әлдеқайда ушығып тұр. Мәселен, кейбір елдер бар өзге мемлекеттердегі сайлау процестеріне араласып жатқан, өкілетті орган депутаты болғандықтан нақты қайсы екенін атамай-ақ қояйын, бірақ АҚШ, Грузия, Молдова, Венгрия және Еуропаның бірқатар елінде, тіпті Германияда да сайлауға араласты. Осындай қауіп-қатерлер бізде де болуы мүмкін. Өйткені қазір оған бізден басқа одақтас, серіктес болатын ел қалған жоқ.
Азаттық: Сіз атын атамаған ел шын мәнде осы күнге дейін Қазақстанның саяси өміріне, сайлауына араласпай келді деп сенімді түрде айта аласыз ба?
Ермұрат Бапи: Жоқ, енді қандай да бір мөлшерде араласқан шығар. Бірақ кейінгі бес жылдағы жағдайға назар аударсақ, ол елдің тіпті Америкадағы сайлау процестеріне де араласқанын мойындауымыз керек. Бір ғана пікірге байланбай, Қазақстанды қайткенде де мұқату үшін осындай бір сұрақтың төңірегінде қалмай, мәселеге кеңінен қарау керек қой. Мысалы, АҚШ-тағы жағдайды және сәуірдің ортасында өтетін Венгриядағы сайлауға жасалып жатқан ықпалды көріп отырмыз. Сондықтан, меніңше, біз қазір демократиялық жетістігімізден бір қадам шегініс жасадық. Алайда бұл – болашақта екі қадам алға жылжу үшін жасалған қадам деп ойлаймын.
Азаттық: Қазір шегініс жасалғанын мойындайсыз ба?
Ермұрат Бапи: Иә, мойындаймын. Алайда қазіргі таңда Қазақстанға төніп тұрған қауіп-қатерлерді ескеріп, біз ондай демократиялық мүмкіндікті екінші кезекке ысыра тұруымыз керек.
Азаттық: "Алға, Қазақстан", "Ынтымақ", "Атажұрт" деп аталатын партия құрғысы келетін бастамашыл топтар 20-30 шақты рет әділет министрлігіне өтініш беріп, партия құруға рұқсат ала алмай жүр. Олар мұны әдейі істеліп отырған кедергі деп санайды. Жаңа Конституциямен бірге осы жайт өзгеруі мүмкін бе?
Ермұрат Бапи: Бұл жағынан сарапшылық пікірім болмаса, нақты кесімді тұжырым айта алмаймын. Бұл – мемлекеттік органдар құзіретіндегі жағдай. Бірақ бізде қалай болғанда да партиялық, жарғылық ұстанымына байланысты партия тіркеуіне шектеу қойылмауы керек. Ол өз жарғысында оппозициялық деп көрсете ме, басқа деп көрсете ме, өзі біледі. Бірақ ұлттық, нәсілдік ерекшелік тұрғысындағы партияны тіркеуге болмайды. Ол заңда көрсетілген. Ал саяси тұрғыдан мемлекеттікке, тәуелсіздікке, елдікке қатер төндірмейтін принциптегі партиялардың бәрі заң нормаларын сақтаса, олар тіркеуден өтуі керек.
Азаттық: Құрылтайды партиялардан ғана жасақтау туралы сөз болғалы сізге көп қойылған сұрақтың бірі десек болатын шығар, алдағы сайлауға қатысасыз ба және қатысар болсаңыз қай партияға өтесіз? Өзіңіз даумен кеткен ЖСДП партиясы қайта қатарына қоса қоймайтын шығар, одан өзге қай партия қолайыңызға келеді?
Ермұрат Бапи: Әзірге әлдебір партияның құрамына барамын деп айтуға ертерек. Бірақ бір мәселе анық – Құрылтай сайлауына қатысам деген ой-ниетім бар. Ол менің азаматтық, перзенттік міндетім деп есептеймін. Әлі де елдің бір пұшпағына шығып қорғауға, соған көмек жасауға, жәрдем жасауға саяси, азаматтық, перзенттік, жалпы қоғамдық әлеуетім жетеді деп ойлаймын.
Азаттық: Сіз оппозицияны да, билікті де іштен көрген адамсыз. Экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың билігіне қарсы шығып жүрген кезіңізде де билік сыншылардың бірігуіне мүмкіндік бермеді. Қазіргі билікті сынаушылар да солай деп, тіпті одан да асып кетті деп айтып жүр. Осы тұрғыдан алғанда билікке пара-пар болмаса да, жетеқабыл деңгейде балама күштер болуы, шын мәнінде оппозицияның өмір сүруі, сол кездегі билікке керексіз болса да жалпы мемлекетке, елдің дамуына керек пе екен?
Ермұрат Бапи: Әрине, елде саяси күштер калейдоскобы болу керек. Ол міндетті түрде әртүрлі мақсаттар мен мүдделердің, саяси ұстанымдардың жиынтығын білдіретін саяси ұйымдар болу керек. Оның ішінде оппозициялық партия да болу керек. Қазір Қазақстанда оппозициялық партия жоқ. Мемлекеттікке, тәуелсіздікке зиян-залал келтірмейтін саяси күштерге мүмкіндік беретін болсақ, саяси оппозициялық партияға да мүмкіндік беруіміз керек, одан қорқатын ештеңе жоқ.
Бізде қоғамдық транзит жоқ. Бізде ақ пен қара түс қана бар, ортасындағы түс жоқ. Ертеңгі күні осы оппозициялық күштердің, биліктің я басқа да күштердің арасында кикілжің-тартыс болуы мүмкін. Себебі біз мұндай демократиялық процестен өткен ел емеспіз. Сондықтан сол негізде қоғамның жікке жарылу мүмкіндігін де жоққа шығаруға болмайды. Осының бәрін тиісті мемлекеттік органдар есептеп, қауіп-қатерлердің бәрін болдырмайтындай мүмкіндікпен азаматтардың саяси ұйымдарға бірігуіне шектеу қоймауы керек деп ойлаймын.