Қазақстанның "Сайлау туралы" конституциялық заңында "қоғамдық пікірге сауалнаманы кемінде бес жылдық тәжірибесі бар, тіркелген заңды тұлғалар жүргізе алады және бұл туралы Орталық сайлау комиссиясын жазбаша түрде алдын ала хабардар етуге тиіс" деп жазылған.
Елде 15 наурызға белгіленген жаңа Конституция жобасы туралы референдум жөнінде жұрт пікірін білмек болған кейбір журналист әкімшілік жауапқа тартылды.
Батыс Қазақстан облысының орталығы Орал қалалық соты "Уральская неделя" газетіне "Сайлауға байланысты қоғамдық пікірге сауалнама жүргізу талаптарын бұзғаны" үшін 129 750 теңге (259 доллар) көлемінде айыппұл салды. Іс материалдарында президент Қасым-Жомарт Тоқаев референдум 15 наурызға белгіленетінін жария еткен күні басылымның Telegram-арнасында жарияланған жазбаның соңында "Референдумға барасыз ба?" деген сұрақ қойылғаны айтылған.
Басылым мүддесін қорғаған MediaQoldau заң қызметі сот шешіміне келіспейтіні жайлы апелляциялық шағым түсіретінін мәлімдеді. Оған қоса, осындай жағдайлардың қайталануына байланысты ұйым Конституциялық сотқа жүгінбекші.
Өткен аптада Алматы қаласының әкімшілік соты Азаттық тілшісі Мақпал Мұқанқызына әлеуметтік желідегі жеке парақшасына "Референдумға барасыз ба?" деген сұрақ жариялағаны үшін әкімшілік сотқа тартты. Журналист сот шешіміне келіспейтінін және апелляциялық шағым түсіретінін мәлімдеді.
Батыс Қазақстан облысының прокуратурасы "Жария" тәуелсіз байқаушылар бірлестігіне "сайлау заңнамасының талаптарын сақтамай, қоғамдық пікірге сауал салуды жүргізгені үшін" (Әкімшілік құқық бұзушылық кодексінің 120-бап 3-бөлігі) 65 мың теңге (шамамен 500 доллар) айыппұл салды.
Бірлестік жетекшісі Бекнұр Сыражановтың Азаттыққа айтуынша, бұған 20 ақпанда Facebook желісіндегі Jaria парақшасында жарияланған "15 наурыз күнгі референдумды бақылау керек пе?" деген "тақырыпта жариялаған сауалнамасы түрткі болған". Сауалнамаға 16 адам қатысқан деп жазылған прокуратура қаулысында.
Бұған дейін, 19 ақпанда Бас прокуратура қоғамдық пікірге сауал салу ережесін бұзу бойынша 4 факт тіркелгенін хабарлаған.
Сайлауға я референдумге қатысты қоғамдық пікірді анықтайтын сауалнамалар жүргізу тәртібі жөнінде SANGE зерттеу орталығының жетекшісі Жанар Жандосовамен сұхбаттасып, сауалнама жүргізуге қойылатын талаптар мен оның салдары неге әкелуі мүмкін екенін сұрадым.
Азаттық: Адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттар тұрғысынан алғанда, қоғамдық пікірді анықтауға жүргізілетін сауалнамаларды шектеу пікір білдіру еркіндігі мен ақпаратты тарату құқығымен қаншалықты үйлеседі?
Жанар Жандосова: Мұны сөз еркіндігіне толық кепілдік берілген дамыған елдермен салыстыруға болады. Ондай елдерде, әрине, социологиялық зерттеу жүргізу еркіндігі де қорғалады. Бұл айырмашылықты бірнеше өлшем арқылы бағалауға болады. Мысалы, сауалнама жүргізу үшін аккредитация қажет пе? Нәтижені жариялау үшін тіркеу немесе алдын ала хабарлама беру міндеті бар ма? Сайлау не референдум алдында "тыныштық кезеңі" қарастырыла ма? Шетелден қаржыландыруға шектеу қойыла ма? Жалпы алғанда, реттеу моделі қандай?
Осы көрсеткіштер бойынша Қазақстан, әрине, авторитар елдерге жақын. Мұнда сайлау туралы заңнамада, біріншіден, аккредитация талабы бар: сауалнама жүргізетін ұйым белгілі бір критерийлерге сай болуы керек. Оларда сауалнама жүргізген тәжірибесі, білікті маманы, тіркеуі болуға тиіс және бұған қоса, сайлау кезеңінде сауалнама жүргізетінін алдын ала хабарлап, өтініш беруге міндетті. Мұндай талап басқа елдерде, негізінен, жоқ. Бұл – белгілі бір мағынада нонсенс. Әдетте басқа елдерде бұл мәселе кәсіби қауымдастық арқылы реттеледі немесе компанияларды лицензиялау сияқты жалпы тәртіппен ғана шектеледі, кейде тіпті мүлде реттелмейді.
Екіншіден, Қазақстанда аккредитациядан өткен ұйымдардың өзіне де дауыс беруге 5 күн қалғанда және дауыс беру күні сауалнама нәтижесін жариялауға тыйым салынады. Сонымен қатар референдумге немесе сайлауға қатысты шетелден қаржыландыруға салынған тыйым бар. Бұл, шын мәнінде, грантпен жұмыс істейтін үкіметтік емес ұйымдарға үлкен кедергі жасайды. Тұтастай алғанда, бұл – "рұқсат беру" үлгісі. Ол іс жүзінде әлемнің көп елінде қолданылмайды, негізінен Беларусь пен Ресейде ғана бар.
Ал, мысалы, Францияға қарайық. Мұнда реттеу моделін ашықтыққа негізделген деп айтуға болады: сауалнама жүргізу үшін аккредитация да, арнайы тіркеу де талап етілмейді. Бірақ социологтар үшін қалыпты саналатын талап бар, ол – әдіснаманы ашық көрсету. Яғни тапсырыс берушіні жариялау, іріктеме көлемін көрсету, қанша адам қамтылғанын, олардың жынысы сияқты негізгі сипаттамаларын, зерттеу өткізілген күнін, қолданылған әдістерді және басқа да параметрлерді көрсету міндет. Бұл – қалыпты практика. Францияда мұны арнайы орган – сауалнамалар жөніндегі комиссия бақылайды. Ал "тыныштық кезеңі" оқиғаға бір күн қалғанда ғана басталады. Шетелден қаржыландыруға келсек, жалпы түрде тыйым жоқ, тек партияларды сырттан қаржыландыруға шектеу бар. Бұл көптеген елде сайлау заңында бар. Бірақ зерттеулерді қаржыландыруға тыйым салу – шынында да, нонсенс.
Азаттық: Егер сауалнама жүргізу құқығы негізінен мемлекетке жақын ұйымдарға ғана берілсе, бұл қоғамдық пікірді жария түрде білдіру мүмкіндігі тең емес екенін көрсетпей ме? Мұндай жүйе қоғамның көңіл-күйін анықтауды монополиялауға алып келу қаупін тудырмай ма?
Жанар Жандосова: Іс жүзінде дәл солай болып отыр: билік халықтың пікірін еркін білдіру процесін толық бақылауда ұстайды. Билікке жақын, квазимемлекеттік сипаттағы социологиялық компаниялар бар. Олар негізінен мемлекеттік органдардың нұсқауымен әрекет етеді. Кейде тіпті күлкілі жағдайлар кездеседі: оларға "жоғарыдан" нақты цифрлар түсіріледі де, олар сол цифрларды үтіріне дейін "салып" көрсетуге тырысады. Ал бұл цифрлар көбіне ештеңемен сәйкеспейді, басқа әдістер арқылы тексергенде, яғни верификация жасағанда расталмайды. Мұның бәрі ерік білдіру құқығын да, сөз еркіндігін де бұзады. Яғни мұны адамдардың пікір-еркін білдіруін институционалдық түрде бақылау тетігі деуге болады. Соның салдары ретінде биліктің қабылдайтын шешімдеріне халықтың сенімі де төмендейді.
Азаттық: Өзіңіз қазіргі таңда ресми түрде электоралдық сауалнама жүргізуге рұқсат алған ұйымдарға сенесіз бе?
Жанар Жандосова: Өкінішке қарай, нақты қай ұйымдарға рұқсат берілгенін дәл білмеймін. Бірақ тәжірибеме сүйенсем, әдетте бұлар – ең сенімді немесе кең танылған ұйымдар емес, керісінше мемлекеттік органдармен байланысы бар екені белгілі құрылымдар. Сондықтан мен ондайларға сене қоймас едім. Бұл тұрғыдан алғанда мемлекет қаржыландырмайтын тәуелсіз ұйымдарға көбірек сенуге болады. Мәселен, Demoscope және Серік Бейсембаев жетекшілік ететін PaperLab институтының мұндай құқықтан айырылғаны қынжылтады.
Азаттық: Кәсіби тәжірибеңізге сүйенсек, Қазақстанда бұрынғы электоралдық кезеңдерде жүргізілген социологиялық сауалнамалар қаншалықты тәуелсіз әрі әдістемелік тұрғыдан бейтарап болды?
Жанар Жандосова: Мұндай сауалнамалар мемлекет олардың маңызын әлі толық түсінбей, оларды өз қызметіне "жегіп" үлгермеген кезеңде салыстырмалы түрде тәуелсіз болды. Бұл, шамасы, 1990 жылдары және бәлкім, 2000 жылдардың басы. Кейін мемлекет бұл құралмен ықпал етуге, манипуляция жасауға болатынын түсінген соң, сауалнамалар "кезекші", формалды сипатқа көшті де, мемлекеттік органдар жанынан арнайы ұйымдар құрыла бастады. Көбі партиялық құрылымдармен байланысты болды: мысалы, "Нұр Отан" [партиясы] жанында, "Жас Отан" жанында социологиялық ұйымдар пайда болып, солар арқылы экзитпол жүргізуге де тырысты. Бірақ, өзім айтқандай, верификация жасап, тәуелсіз нәтижелерді мемлекеттік нәтижелермен салыстырсаңыз, айырмашылық өте үлкен болып шығады.
Азаттық: Журналистердің көшеге шығып, блиц-сауалнама жүргізуі де осы социологиялық сауалнама ретінде қабылданып отыр. Мысалы, "Уральская неделя" басылымына алдағы референдумге қатысты блиц жинағаны үшін тағы да айыппұл салды. 17 ақпанда сот Азаттық тілшісіне "референдумге барасыз ба?" деген әлеуметтік желідегі жазбасына бола айыппұл салды. Заң бойынша оған да тыйым бар. Бұл нені білдіреді?
Жанар Жандосова: Бұл – үкіметтің қатты қорқып отырғанын білдіреді. Егер сайлау не референдум процесін бақылауына алмаса, нәтижесіне онша сенімді бола алмайтын сияқты, сондықтан журналистерден де қорқады. Жалпы, кез келген еркін ой, кез келген еркін пікір білдіру билікте теріс реакция тудырады. Ал қазір биліктің мұндай прецеденттер жасап, адамдарды айыппұл салып жазалап, тіпті кейде қамауға дейін баруы – бұл жағдайдың ақыры жақсылыққа апармайтынын көрсетеді. Халық мұндайға қарсы тұра бастайды. Кейде билік өзі де "неғұрлым нашар болса, соғұрлым жақсы" деген логикамен сондай жағдайға итермелеп, соны күтіп отырғандай әсер қалдырады. Яғни сөз еркіндігін шектейтін осындай жағымсыз практикалар, түптің түбінде, халықтың көтеріліп кетуіне дейін ықпал етуі мүмкін.
Сондықтан билік мұндай істерде абайырақ болуы керек деп ойлаймын: қалыпты қоғамдық талқылауға, қалыпты бағалауға, болжам жасауға мүмкіндік қалдыруға тиіс. Оның үстіне, дәл осындай "журналистік жанр" үкіметшіл телеарналарда да бар – олар да көшеде жұрттан пікір сұрайды. Бірақ неге екені белгісіз, заң соларға жүрмейді, ал басқа журналистерге жүреді. Бұл – заңды қолданудағы теңсіздік, сөз еркіндігін жүзеге асырудағы теңсіздік.
Азаттық: Өзіңіз немесе ұйымыңыз электоралдық сауалнама жүргізуге қатысуға тырыстыңыздар ма? Рұқсат алу немесе нәтижені жариялау кезінде қандай әкімшілік, құқықтық немесе бейресми кедергілерге тап болдыңыздар?
Жанар Жандосова: Біз де бірнеше рет аккредитация алуға өтініш бердік. Көбіне аккредитация алатынбыз. Бірақ сайлау әрдайым тұтқиылдан жарияланады да, қаржы табу қиын болады. Әсіресе сайлау кезінде бұл өте күрделі: мысалы, егер экзитпол болса, бір мезетте көптеген учаскеде мониторинг жүргізу қажет. Қаржы жетпей қалса, біз өзім айтқан "верификация" тәсілін қолданамыз: сайлаудан кейін адамдарға хабарласып, "сайлауға бардыңыз ба, қалай дауыс бердіңіз?" деп сұраймыз. Сол верификация көбіне сайлаулар жиі бұрмаланғанын, ресми деректер тәуелсіз социологиялық ұйымдар алған мәліметтермен мүлде сәйкес келмейтінін көрсетеді.
Биыл біз әлі өтініш берген жоқпыз. Беріп үлгеруіміз де мүмкін, оны жоққа шығармаймын. Бірақ жалпы, тек "сенімді", билікке жақын социологиялық компанияларды ғана жіберетін жағдайдың өзі қалыпты нәрсе емес деп санаймын.
Азаттық: Электоралдық сауалнамаларды өткізуге қатысты осындай қатаң шектеулер түптің түбінде қандай салдарға әкелуі мүмкін?
Жанар Жандосова: Меніңше, бұл шектеулердің екі қыры бар. Бір жағынан, билік өзіне қажет нәтижені "алып" шығуы мүмкін: мысалы, Конституция мақұлданады. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, мұндай "қолайлы" шешімдер қоғамның шынайы көңіл күйіне қарсы келсе, кейін бәрібір кері айналуы мүмкін.
Мысалы, Астананың атауы өзгерген кезде, "Нұр-Сұлтан" деп өзгертерде көп адам қарсы болды. Біз социологиялық компания ретінде атауды өзгертуге қоғам қарсы ма, қолдай ма деген сауалнама жүргіздік, көпшілік қарсы екенін көрдік. Сосын қараңыз: атау кейін еш қиындықсыз қайтадан өзгертілді. Менің ойымша, дәл сол сияқты, қажет болса, бұрынғы Конституцияға да оңай қайтуы мүмкін. Тіпті 1993 жылғы Конституцияға да қайта оралу ықтималдығы бар.
Яғни билік бір жағынан "өзімен-өзі ойнап" отырғандай. Негізі бәрі халықтың көңіл күйіне байланысты: егер халық өз күшін сезінсе, мұның бәрін кері кетіп, өзгерістерге жетелеуі де мүмкін. Бәлкім, оның әлі уақыты келмеген шығар.
