Димаш Әлжанов: билік транзиті туралы айту әлі ерте

Азаттық: Билік референдумды халық еркін білдірудің механизмі деп мәлімдейді. Алайда сарапшылар елде саяси бәсеке шектелген, пікір алуандығы жоқ дейді. Сіздің пікіріңіз қандай?

Димаш Әлжанов: Менің ойымша, бұл референдум және жалпы жаңа Конституция жобасы — президент қалауының жүзеге асуы. Себебі ол өзі әрі авторы, әрі бастамашысы, және формалды референдумнан кейін құжатқа өзі қол қойды.

Қазақстанда плебисцит те, сайлау да, жалпы азаматтар тікелей қатысатын ерік білдірудің ешбір формасы іс жүзінде жұмыс істемейді. Сондықтан ресми қорытындыға сенуге болмайды. Яғни бұл рәсімдер жұмыс істемейтіндіктен, нақты қанша адам қолдағанын, қаншасы қолдамағанын анық айту мүмкін емес.

Алайда қоғамдағы жалпы көңіл-күй мен пікірге қарасақ, бұл бастама да, жаңа Конституция жобасы да қатты сынға ұшырады. Биліктің легитимдігі баяғыдан төмен, бұл оны көтеруге көмектеспейді.

Иә, билік бұл Конституция жобасын күштеп өткізе алады, бірақ қоғамда жағымсыз әсер қалды. Байқасаңыз, бұрын байсалды саяси көзқараста болып келген адамдардың өзі мұның барлығы қалай жүзеге асырылғанына, Конституцияның мазмұнына қатты сынмен қарайды.

Азаттық: Реформалар Қаңтар оқиғасынан алған сабақтың нәтижесі әрі "Жаңа Қазақстанға" жасалған қадам ретінде ұсынылады. Қалай ойлайсыз, бұл референдум дағдарыстың қандай нақты саяси себептерін жойды?

Димаш Әлжанов: Бұған логиканы сәл өзгертіп қарау керек. Яғни, бұл реформалар 2022 жылғы Қаңтар оқиғасына алып келген саяси жүйедегі түбегейлі қателіктер мен олқылықтарды түзетуге бағытталған деп емес, керісінше, биліктің репрессия мүмкіндіктерін сақтап қалып, тіпті оны одан әрі күшейтуге бағытталған деуге болады.

Маңызды екі өлшемді атап өткен жөн. Біріншіден, биліктің толық транзиті жүзеге аспағаны жаңа Конституция жобасында да көрінеді. Яғни сол кездегі формалды президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси жүйеге тікелей бақылауы күшейтіледі. Бұл тағайындау рәсімдеріне де, заң шығару процестеріне де қатысты. Бұрын-соңды болмаған өкілет, 1993 жылы парламент таратылғаннан кейін Нұрсұлтан Назарбаев қолына шоғырландырған өкілет енді конституциялық деңгейде бекітіліп отыр.

Екіншіден, саяси және азаматтық құқықтарды шектеуге мүмкіндік беретін жаңа элементтер енгізіліп жатыр. Бұл да 2022 жылғы Қаңтар оқиғасымен тікелей байланысты. Яғни пікір білдіру мүмкіндігі азаяды, сыни ақпарат тарату шектеледі. Бейбіт жиын өткізу, саяси партия құру, елдің саяси өміріне белсенді қатысу мүмкіндіктері туралы айтпай-ақ қойса да болады.

Сондықтан билік риторикасын керісінше түсіну керек. Яғни, бұл – билікті уыстан шығарып алу қаупі туғаннан кейін жасалған қорғаныш әрекеті.

Азаттық: Ресми түрде реформалар парламент рөлін күшейтеді, билік тармақтары арасында өкілетті қайта бөледі деп дәріптелді. Президент билігін шектейтін нақты тетіктер бар ма, әлде бұл көбіне формалды өзгерістер ғана ма?

Димаш Әлжанов: Парламент реформасы, парламентті күшейту туралы айтылып жүргеннің бәрі — жай ғана фасад. Бұл шын мәнінде президент билігін, президент институтын күшейтуді жасыратын сыртқы көрініс. Өйткені парламенттің нақты өкілеті жоқ, билік тармақтарын бөлу принципі жоққа тән. Сондықтан оның екі палаталы немесе бір палаталы болуы — тек техникалық мәселе.

Одан бөлек, жаңа Конституция жобасы парламенттің формалды рөлін одан әрі төмендетеді. Бұрын билік жүйесіндегі маңызды лауазымдарға тағайындау белгілі бір пропорция бойынша жүзеге асатын. Қазір оларды толықтай президент ұсынады, ал парламент тек бір бөлігін формалды түрде бекітеді. Оның өзінде, егер парламент қайта-қайта келісім бермесе, президент оны таратып жібере алады.

Сонымен қатар, парламенттен тыс орган — Халық кеңесі құрылады. Ол парламенттің кейбір өкілеті мен функцияларын өзіне алады, бірақ оны түгел президент тағайындайды.

Яғни Қазақстан тарихында парламенттің мәртебесі мұншалық төмендетіліп, мұншалық шектелген жағдай бұрын-соңды болмаған. Сондықтан бұл реформа 2025 жылдың қыркүйегінде айтылған бастапқы мәлімдемелерге қарама-қайшы. Есіңізде болса, сол кезде де мен бұл өзгерістер президент билігін күшейтуге, бәлкім тіпті оның өкілетін ұзартуға әкелуі мүмкін деген едім. Қазір дәл сол бағытта келе жатырмыз.

Азаттық: Билік саяси бәсеке артты, партияларды тіркеу жеңілдеді дейді. Бірақ саяси алаңда бұрынғы ойыншылар әлі де үстемдік етеді. Конституциялық реформалардан кейін жаңа саяси күштер пайда болады деген үміт бар ма?

Димаш Әлжанов: Жоқ, әрине. Мұнда бір нәрсені түсіну маңызды: партиялар заңда қалай жазылғанына қарай емес, елдегі нақты саяси жағдайға қарай қалыптасады. Ешбір топтың полицияны, Ұлттық қауіпсіздік комитетін немесе басқа да құрылымдарды саяси қарсыластарын басу үшін қолдануға мүмкіндігі болмаса ғана шынайы саяси бәсеке болады. Яғни партиялар еркін кеңістікте, балама пікірден қорықпай, репрессиядан қауіптенбей жұмыс істейтін жағдайда ғана қалыптасады. Ал қазіргі жағдайда мұндай кеңістік жоқ. Сондықтан биліктің бұл мәлімдемелері — көбіне тек сөз жүзіндегі дүние, ақпараттық даңғаза ғана.

Қазақстанда жаңа саяси партиялар тек белгілі бір шарттар орындалғанда ғана қалыптасуы мүмкін. Біріншіден, элита ішінде елеулі бөліну болуы керек және ешбір топ полиция мен прокуратураны толық бақылап, оларды саяси қарсыластарға қарсы қолдана алмауы тиіс. Осындай жағдайда ғана түрлі мүдделі топтар (билікке жақын топтар, олигархтар немесе жай азаматтар) саяси партия құруға мүмкіндік алады. Сол кезде ғана Конституция мен партиялар туралы заңның мазмұны, рәсімдері шын мәнінде маңызды бола бастайды. Яғни заң да, тәжірибе де нақты саяси мүдделер қарқынына қарай өзгереді. Қазіргі жағдайда бұлар жоқ.

Оның үстіне, жаңа Конституция — өзгерістердің тек алғашқы кезеңі ғана. Алдағы айларда президент туралы заң, депутаттардың мәртебесі туралы заң, сайлау туралы заң өзгертіледі. Қазірдің өзінде сайлаудың нақты қалай өтетіні белгісіз. Ресми түрде пропорционал жүйе туралы айтылғанымен, электронды дауыс беру енгізіле ме, партияларды тіркеуге жаңа шектеулер бола ма — бұл әлі белгісіз. Сондықтан бұл — үлкен процестің тек алғашқы бөлігі.

Парламент таратылар алдында, шамамен 1 шілдеге қарай, осы заңдардың қалай қабылданатыны белгілі болады: олар қазіргі парламент арқылы өте ме, әлде президенттің жарлықтары арқылы қабылдана ма? Сол кезде бұл заңдарды талқылау аясы одан әрі тарылып кетуі мүмкін.

Азаттық: Реформа үлкен саяси трансформацияның бастауы деп сипатталды. Бірақ өзгерістер тағы да жоғарыдан басталып жатқандай көрінбей ме? Ашық саяси диалогқа үміт бар ма?

Димаш Әлжанов: Мұнда екі маңызды жайт бар. Біріншіден, шынайы да толық трансформация жоқ. Назарбаев қалыптастырған авторитар модельдің құрылымы, шеңбері мен негізі сол күйі сақталып отыр. Конституциядан Назарбаевтың атын алып тастай аласыз, атыңызды қоспай-ақ, белгілі бір адамға байламай-ақ "Әділетті Қазақстан" сияқты ұстанымдарды енгізе аласыз, бірақ жүйенің мәні мен жұмыс істеу принциптерін өзгертпейсіз. Сондықтан бұл жерде нақты трансформация мүлде жоқ. Бұл мәлімдемелер керісінше, мүлде жүзеге аспай сол күйі қалып жатыр.

Яғни, бюрократия аппаратының бір бөлігін жаңартасың, бірақ сол мемлекеттік аппарат қалыптасатын басты ұстындар сол қалпы қалады. Демек, бұл "трансформация" көп жағынан шартты сипатта ғана және қазіргі биліктегі топтардың мүдделерін көрсетеді. Яғни аппаратты жаңартуды, байланыстарды қайта құруды және оларды қазіргі президент пен әкімшілікке тікелей тәуелді етуді көздейді.

Екіншіден, нақты өзгерістер қашан болады? Өзгерістер жоғарыдан біреудің мүддесі үшін енгізілгенде емес, барлық саяси топтар (оның ішінде президенттің айналасындағы топтар да) өзгерістердің бағыты кері бұрылмайтынын мойындауға мәжбүр болғанда ғана жүзеге асады. Элиталар топтарға жіктелгенде және қоғам осы процестердің толымды субъектісіне айналып, өкілеттің бір бөлігін парламентке беру туралы талап қойғанда ғана мүмкін болады. Әзірге мұндай жүйелік дағдарыс не бетбұрыс көріп отырған жоқпыз. Сондықтан елеулі өзгеріс болады деп үміттену бекер.

Азаттық: Көп бақылаушы бұл реформалардың астарында билік транзитіне дайындық жатыр деп санайды. Сізге мұндай транзиттің қандай да бір белгілері байқала ма және жаздағы сайлау науқанынан не күтуге болады?

Димаш Әлжанов: Бәлкім парламент құрамын белгілі бір деңгейде жаңарту әрекеті болатын шығар. Яғни шартты түрде партиялар құрып, шын мәнінде партия емес, патронаж ұйымдар арқылы жаңару иллюзиясын жасауға тырысады. Бірақ іс жүзінде билікке құлай берілген топтар қалыптастырылып, олар негізінен Халық кеңесіне шоғырландырылады.

Ал билік транзитіне келсек, бұл туралы айту әлі ерте. Қазір мұндай пікірлерді асыра бағаламау керек. Иә, вице-президент институты сияқты механизмдер бар, бірақ бұл төтенше өкілеттіктер басқа біреуге арналған деп ойламаймын. Біз әлі 2029 жылға дейінгі саяси перспективаны толық түсінбейміз. Бірақ қазіргі жағдайды ескерсек, ең болуы ықтимал сценарий — билікті тұрақтандыру және 2029 жылдан кейін де оны осы қалпында сақтау. [Тоқаевтың] БҰҰ бас хатшысы қызметіне кетуі немесе мұрагер туралы әңгімелер — көбіне ақпараттық фон қалыптастыруға арналған, жұрт назарын негізгі мәселелерден бұратын факторлар. Негізгі шешімдерді президенттің өзі қабылдайды. Сондықтан бұл тақырыпта алға озып, жорамал жасау дұрыс емес.

Қазіргі нақты жағдайға қарасақ, президент билігі күшейіп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары шектеліп, авторитарлық үрдістер күшейіп отыр. Негізгі назарды осыған аудару қажет.

Ал жүйенің өзіне тән қауіп-қатер сол қалпы. Билікті легитимді әрі тиімді түрде тапсыру тетіктері әлі де жетілмеген. Назарбаев кезеңіндегі билік транзиті қалай күрделі өткен болса, дәл сондай қатерлер екінші президент кезеңінде де бар. Вице-президент институтын енгізу бұл мәселені шеше алмайды.

Азаттық: Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституцияны "әділетті Қазақстанның, заң мен тәртіптің Конституциясы" деп атады. Шын мәнінде оң өзгерістер күтуге бола ма?

Димаш Әлжанов: Заң мен тәртіпті жоғарыдан күштеп енгізу мүмкін емес. Ол ең алдымен тәуелсіз сот жүйесі болған кезде қалыптасады. Себебі дәл сол сот билігі құқықтар мен бостандықтардың басты кепілі болуға тиіс. Ал Конституцияда бұл кепіл рөлін президент атқарады деп көрсетілген. Осындай жағдайда, яғни тәуелсіз сот жүйесі жоқ кезде және сенуге болатын, уақыт өте келе әділетті орта қалыптастыратын институттар болмаған жағдайда, құр мәлімдемелермен әділдік орнай қалмайды.

Әділетті, дені сау саяси орта тек теңгерімді саяси жүйе болғанда ғана қалыптасады. Ал Қазақстан керісінше, теңгерімді жүйе құру идеясынан алшақтап, айқын дисбалансқа қарай бет алып бара жатыр. Бұл ішкі саясат тұрғысынан Ресей мен Беларусьтегі модельдерге ұқсайды. Сондықтан Конституциядағы осы елдердегіге ұқсас нормалар елдің болашағына аса үміт күттіретіндей емес.