15 мамыр Түркістанда Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті өтеді. Бас тақырып – жасанды интеллект және цифрлық даму. Әйтсе де саммитте Украина мен Ирандағы соғыстың өңірге ықпалы, "Орта дәліз" бен Транс-Каспий мұнай құбыры сөз болуы ықтимал.
Әу баста тарихы мен мәдениеті жақын елдердің қауымдастығы ретінде құрылған ұйым әскери және экономикалық қарым-қатынасын нығайта ма? Бұл интеграцияға Кремль қалай қарайды? Осы және өзге де сұрақтарды Солтүстік Кипрдегі Таяу шығыс университетінің профессоры, Орталық Азия елдеріндегі авторитаризм механизмдерін зерттеп жүрген Әсел Тутумлуға қойдық.
САММИТТЕ НЕ ТАЛҚЫЛАНУЫ МҮМКІН?
Азаттық: Түркістан саммитінің ресми тақырыбы "Жасанды интеллект және цифрлық даму" деп бекітілген. Дегенмен, былтырғы Габала декларациясында әскери ынтымақтастыққа басымдық беріліп, ұйымға мүше емес елдермен байланысты нығайтуға бағытталған "ТМҰ+" форматы мақұлданған болатын. Украинадағы соғыс пен Иран төңірегіндегі тұрақсыздықты ескерсек, бұл жиын тек цифрлық мәселелермен шектеледі деп ойлайсыз ба? Технологиядан бөлек, күн тәртібінде тағы қандай маңызды тақырыптар талқылануы мүмкін?
Тутумлу: Шақырғандарыңызға көп рақмет. Меніңше, күн тәртібінде бірнеше маңызды мәселе бар.
Біріншіден, цифрлық даму. Бұл — басым бағыттардың бірі, өйткені Орталық Азия мемлекеттері өздерінің цифрлық валюталарын дамытуға белсенді кірісті. Қырғызстанның доллармен және соммен номиналданған цифрлық валютасын енгізіп, оны сәтті іске қосты. Сондай-ақ, Өзбекстан да цифрлық валюта жасауды ойластырып жатыр, ал Қазақстан жасанды интеллектіні (ЖИ) дамытудың іргетасын қалап жатыр. Елде қазірдің өзінде жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі жұмыс істейді.
Сондықтан, бұл қабылданған нақты саяси шешімдер тек мемлекеттік саясат тұрғысынан емес, макроэкономикалық деңгейде де үйлестіруді қажет етеді. Геосаяси жағдайды ескерсек, бұл өте өзекті. Қазіргі уақытта мұнай нарығындағы барлық есеп айырысу доллармен жүргізіледі. Сонымен қатар, [Қазақстан] экономикасында Ресей рублі айналымда жүр. Бұл тұрғыда криптовалюта тек "ақшаны жылыстату" құралы емес, сонымен бірге байланыстарды нығайтудың және ең бастысы – сауда-саттықты жеңілдетудің жолы бола алады. Бұл "Орта дәліз" бойындағы бақылау бекеттеріндегі кедергілерге, кедендік декларация мәселелеріне және Қытайдан Еуропа Одағына өтетін транзиттік жүктердің есептілігіне қарамастан, сауданы ілгерілетуге мүмкіндік береді.
Осылайша, цифрландыру – "Орта дәліз" бойындағы "тар арналарды" айналып өтудің негізгі құралына айналып отыр. Геосаяси контексте бұл бағыттың маңызы басқа маршруттармен салыстырғанда айтарлықтай артты. Әсіресе, Ресей Қазақстанның энергия ресурстарын тасымалдауды және оның энергия нарықтарына шығуын жүйелі түрде шектеп жатқан тұста бұл өте маңызды. Мәселен, Каспий құбыр консорциумы немесе Қазақстанның энергиясын Германия сияқты елдерге жеткізетін "Достық" құбырындағы кедергілерді айтуға болады. Демек, "Орта дәліз" мәселесі саммиттің күн тәртібіндегі басты тақырып болмақ.
Күн тәртібінде цифрлық валюта мен логистикадан бөлек, экономикалық ынтымақтастық пен білім беру мәселелері де қарастырылады деп ойлаймын. Қазірдің өзінде Түркияда маңызды оқиғалардың куәсі болып отырмыз. Мысалы, Түркия бұрын болмаған әртүрлі университеттермен қос дипломдық бағдарламаларды жүзеге асыруға рұқсат берді. Сондай-ақ, Түркі мемлекеттерінен баратын студенттерге арналған алмасу бағдарламалары мен жұмыс іздеп барғандарға жеңілдетілген визалық режим енгізілді. Осы нақты мәселелердің де келіссөздер мен талқы тақырыбы болары анық.
Дегенмен, менің болжамым бойынша, негізгі назар "Орта дәліз" аясындағы сауда-саттықты жеңілдетуге және халықаралық нарықтарға шығу мүмкіндігіне аударылады.
Азаттық: Президент Тоқаев ұйым аясында Транскаспий құбырын салуды ұсынса, Өзбекстан Әзербайжанмен Ташкент-Баку бағыты бойынша жеке келіссөздер жүргізіп жатыр. Қазіргі геосаяси қысым бұл елдерді ортақ стратегияға жұмылдыра ала ма, әлде жеке мүдделер іргесі басым бола бере ме?
Тутумлу: Меніңше, белгілі бір деңгейде әрекеттерді үйлестіру қажет және бұл жерде Түркия мен Әзербайжан маңызды рөл атқарады. Өйткені олар басты транзит мемлекеттер саналады. Бүгін Қазақстанның көмірсутек шикізатын Қытайға Солтүстік дәліз арқылы жеткізу мүмкіндігі бар және бұл бағыт белгілі бір деңгейде табысты жұмыс істеп тұр. Дегенмен, бұл бағыттар әлі де қауіпті және геосаяси тұрғыдан өте тиімді деп айту қиын. Сондықтан Орталық Азия мемлекеттерінің көпшілігі "Орта дәлізді" дамытуға талпынып жатыр. Оған қоса, Қытайдың қолдауымен Қырғызстан мен Өзбекстанға немесе Қазақстанға қарай теміржол құрылысы жүріп жатыр. Мәселен, Қазақстан Ақтау және Құрық порттарының өткізу қабілетін кеңейтіп жатыр. Жақында Біріккен Араб Әмірліктерінен бірнеше баржа сатып алдық, тағы екеуі басқа елден келді. Жалпы алғанда, Қазақстанның бұл әлеуетті арттыруға мүдделі екені анық.
"Орта дәліздің" тиісті деңгейде дамымай жатуының басты себептерінің бірі — болжауға келмейтін факторлардың көптігі. Бұрын Қазақстанда Каспий теңізі арқылы жүк тасымалдау мүмкіндігі жеткіліксіз еді. Енді президент Тоқаев құбыр салайық деп отыр. Бұл құбыр арқылы біз тек қазақстандық мұнай мен газды емес, сонымен бірге барлық аймақ елдерінің мүддесіне сай келетін бүкіл Орталық Азия газын тасымалдай аламыз.
Ендігі мәселе, оны қалай жүзеге асырамыз? Мұнда Каспий теңізінің экологиялық проблемаларын, жаңа мұнай-газ кен орындарының ашылуын, сондай-ақ Ресейдің мұндай жобаларға қолдау көрсетпеуін ескеру керек. Бұған қоса, Ирандағы соғыс жағдайын да ұмытпаған жөн. Израиль Иран армиясының инфрақұрылымын жою үшін Каспий жағалауына дейін жете алды.
Осылайша, біз Солтүстіктен де, Оңтүстіктен де қысым көріп отырмыз. Мұндай геосаяси жағдай Транскаспий құбыры сияқты ірі ауқымды, ұзақ мерзімді инфрақұрылымдық жобалар үшін қолайсыз болуы мүмкін. Соған қарамастан, Каспий теңізі арқылы баржалармен жүк тасымалдау мүмкіндігін енгізу және кеңейту мәселесі саммиттің күн тәртібінде міндетті түрде болады деп ойлаймын.
Азаттық: Сіз айтқан тәуекелдерден бөлек, Әзербайжанға қандай баға берер едіңіз? Түркияның жақын одақтасы ретінде олар ұйымның негізгі ойыншысы болып отыр. Дегенмен, елдегі демократиялық институттардың әлсіздігін ескерсек, биліктің кенет өзгеруі Әзербайжанды Ормуз немесе Малакка бұғаздары сияқты сауда жолының "тар арнасына" айналдыруы мүмкін. Қазақстан өзінің жаңа сауда бағыттарын Әзербайжан сияқты бір ғана елге тәуелді етіп құру арқылы артық тәуекелге барып отырған жоқ па?
Тутумлу: Әрине, тәуекел бар. Бірақ басқа баламаларға көз жүгіртсек, Путин басқаратын Ресейге немесе Қытай мемлекеті мен оның Коммунистік партиясына қарасақ, бұл баламалардың асып бара жатқан ештеңесі жоқ. Өкінішке қарай, біз таңдау мүмкіндігі шектеулі геосаяси тығырыққа тіреліп отырмыз. Сондықтан Әзербайжанмен жұмыс істеу ең тиімді жол. Өйткені бұл ел салыстырмалы стратегиялық және ең бастысы, жүйелі саясат жүргізіп отыр.
Әзербайжан Транскаспий құбырын салуды бұрыннан айтып келеді. Олар Түркіменстанға құбырларды біріктіру туралы ұсыныс та тастады. Бірақ кезінде Түркіменстан одан бас тартты. Оған қоса, Әзербайжан өзінің өте ірі флотын қалыптастырды. Біз тіпті Каспий жағалауындағы жүктерімізді тасу үшін Әзербайжанның баржаларын жалға алуға мәжбүр болдық. Бұған дейін Әзербайжан: "Достар, келіңіздер, осы балама бағытты дамытайық, көмекке дайынмыз" деп айтқанда, біз аса құлшыныс танытпадық.
Ішкі мәселелерді есепке алмағанда, Әзербайжан арқылы өтетін бағыт қазір басқа баламалармен салыстырғанда әлдеқайда қауіпсіз. Бұл тек Әзербайжан мен Түркия арасындағы инфрақұрылымдық байланысқа емес, сонымен қатар бұл процеске АҚШ-тың араласуына да байланысты. Әзербайжан өзінің аумақтық тұтастығын қалпына келтіріп, "Трамп дәлізі" немесе "Зангезур дәлізін" салу мүмкіндігі пайда болған соң, біз балама көлік жолдарын дамытудың әлеуетін көріп отырмыз. Бұл бізге жүкті тек Әзербайжан арқылы емес, болашақта Армения шекарасы арқылы Түркияға дейін жеткізуге мүмкіндік береді.
Осындай бірнеше мүмкіндік бар және Орталық Азияның айналасындағы басқа геосаяси көршілермен салыстырғанда, Әзербайжан — өте тұрақты серіктес. Иә, билік ауысқан жағдайда қысқа мерзімді қиындықтар туындауы мүмкін. Бірақ мұндай қауіп Қазақстан мен Арменияда да бар. Арменияда сайлау жақындап қалды, Никол Пашинян жеңіске жете ме, жоқ па, белгісіз. Сондай-ақ Иванишвили бастаған "Грузин арманы" партиясының кесірінен Грузиядағы тұрақтылық пен қауіпсіздікке қатысты белгілі бір кедергілерді көріп отырмыз.
Мұндай тұрақсыздықтар демократиялық елдер арқылы жол салуға көмектеспейді, керісінше, аймақты ішкі саясатты мығым бақылап отырған және Қытай мен Еуропа арасындағы транзиттік аймақ ретінде қызмет етуге ұзақ мерзімді мүддесі бар күштермен жұмыс істеуге итермелейді.
Азаттық: "Зангезур" дәлізіне тоқталсақ, Оны "Трамп маршруты" деп те атап жүр. Кейбір сарапшылар Дональд Трамп Нобель сыйлығын алу үшін Армения мен Әзербайжан арасындағы бітімгерлікке ерекше ынта білдірді деп есептейді. Сіздіңше, бұл жобаның болашағы қандай? Трамп АҚШ-та биліктен кеткен соң, бұл жобаның қолдаусыз қалып қою қаупі бар ма?
Тутумлу: Тіпті Трамп биліктен кетсе де, бұл жоба аяқсыз қалады деп ойламаймын. Әрине, бұған көп факторлар әсер етеді. Бірақ жалпы алғанда, Армения қоғамында Қарабақты қайта басып алу туралы реваншистік идеялар бұрынғыдай күшті емес. Армян лоббиі мұндай көзқарастарды әлі де ұстануы мүмкін, бірақ аймақтағы барлық тарап Арменияның көршілерімен ынтымақтастығы табиғи қажеттілік екенін түсінеді. Әсіресе, Армения көмек сұраған немесе мұқтаж болған сәтте Ресейдің араласпағаны бұған дәлел болды.
Сондықтан Армения үкіметі Еуразиялық экономикалық одақтан алшақтап, Еуропа Одағына, жалпы Еуропаға бет бұруға және Ресейден бөлек басқа серіктестермен сауданы әртараптандыруға шешім қабылдады. Дәл осындай үрдісті Орталық Азия мемлекеттерінен де байқап отырмыз. Ең кейінгі экономикалық көрсеткіштерге қарасақ, Қазақстанның Ресеймен саудасы айтарлықтай төмендемегенімен, алғашқы тоқсанда 10-15 пайыз азайған. Жыл соңына қарай Еуразия экономикалық одағының көрсеткіштері төмендеген статистиканы көруіміз әбден мүмкін.
Қазір бәрі де сауда жолдарын балама дәліздер арқылы қайта бағыттауға тырысып жатыр, бұл Әзербайжанның рөлін арттырып, стратегиялық маңызын күшейте түседі. Каспий теңізі де сондай стратегиялық деңгейге көтеріліп келеді. Армения үкіметі мұны терең түсінеді деп ойлаймын. Сондықтан Арменияда билік ауысса да, "Зангезур" дәлізі қайта жабылады деп ойламаймын.
Дегенмен, көп нәрсе Ресейдің Армениядағы сайлауға араласуына байланысты болады. Ресей қазірдің өзінде Арменияда капиталы Ресей нарығымен тығыз байланысты балама кандидатты белсенді қолдап жатыр. Сондықтан өзгерістер болуы ықтимал. Бірақ, соған қарамастан, Армения халқы бұрынғы келісімдерге қайта оралуға дайын емес. Ол кезде Ресей Арменияның оған адалдығы мен қауіпсіздік басымдықтарын сақтаудың орнына сауда мен қауіпсіздік кепілдігінен пайда көріп келген болатын.
Азаттық: Сіз бұған дейін айтқан Каспий құбыр консорциумы мен "Достық" құбыры кенет тоқтап қалып жатқанын көптеген сарапшылар Ресейдің Еуропаға балама бағыттар іздегені үшін Қазақстанға жасаған қысымы деп бағалайды. Түркі саммитінен кейін Владимир Путин Астанаға сапарлап келеді. Сіздіңше, Кремль бұл ұйымның мәдени клубтан геосаяси және экономикалық одаққа айналып жатқанын қалай қабылдайды?
Тутумлу: Түркі мемлекеттері ұйымын экономикалық одаққа айналдыруға деген үлкен құлшыныс бар. Бұған тек геосаяси жағдай емес, объективті жағдайдың өзі соған итермелеп отыр. Түркі мемлекеттері ұйымы әу баста қауымдастық ретінде құрылған еді. Өзіңіз айтқандай, бұрын ол тек ортақ бірегейлікке негізделген институттардан тұратын. Ал бүгінде, бұл – бүкіл түркі кеңістігіндегі саясатты үйлестіруге тырысатын толыққанды институт. Оның экономикалық бөлігі бар, тіпті көлемі шағын болса да, өз инвестициялық қоры жұмыс істеп тұр.
Ең бастысы – әскери ынтымақтастық. Бүгінде әскери ықпалдастық тікелей ұйым аясында емес, негізінен екіжақты қарым-қатынастар арқылы жүзеге асып жатыр. Соған қарамастан, оның маңызы өте жоғары. Меніңше, ұйымның тек бірегейлік саясатынан арылып, стратегиялық тұрғыдан экономикалық және әскери ынтымақтастыққа қарай әртараптандырылуы – заңды құбылыс. Қазіргі геосаяси жағдайда бұл үдеріс одан әрі күшейе түспек.
Ашығын айту керек, кейінгі екі жылда постсоветтік кеңістікте Ресейдің жағдайы мәз болмай тұр. Бұл тек Украинадағы соғыс немесе Армениямен арадағы мәселелер емес, сонымен бірге Ресейдің өзі салғысы келген маңызды стратегиялық нысандарға қажетті қаржы таба алмауына да байланысты. Есіңізде болса, Ресей Қазақстандағы үш көмір станциясын салуға тиіс еді. Бірақ, өкінішке қарай, Ресей бұл жоспарларды жалғастыруға тиісті қаржымыз жоқ деп ақталып отыр.
Сондықтан алдағы сапар барысында ірі қаржылық инвестицияларды қажет етпейтін, бірақ Ресей қатыса алатын ынтымақтастық салалары айқындалады деп ойлаймын. Дегенмен, Ресейдің уран саласындағы ықпалы әлі де өте күшті екенін ұмытпауымыз керек. Жақында ғана Ресей Қазақстандағы әлемдегі ең ірі уран кен орындарының бірін иеленді. Демек, Ресейдің әлі де өз артықшылықтары мен бонустары бар. Бірақ соған қарамастан, қазіргі қаржылық қиындықтар оның ауқымды әскери және экономикалық жобаларды іске асыру мүмкіндігін шектеп отыр. Меніңше, күн тәртібіндегі негізгі мәселе осы болады.
Азаттық: Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған Түркістан саммиті қарсаңында Астанаға мемлекеттік сапармен келді. Осыдан екі жыл бұрын сіз Түркия Қазақстан үшін әзірге Ресейдің орнын басатын балама бола алмайтынын айтқан едіңіз. Қазіргі құбылмалы жағдайда Анкара мен Астана қарым-қатынасының динамикасын қалай бағалайсыз?
Тутумлу: Мен әлі де сол пікірдемін. Оның басты себебі — Қазақстан жүргізіп отырған көпвекторлы сыртқы саясат. Бұл саясат бәрін бірдей қашықта ұстау емес, керісінше, барлық тараппен бірдей жұмыс істеу дегенді білдіреді. Дәл осы ұстанымның арқасында, мәселен, Ресей уран кен орнын иелене алса, түрік компаниялары Қазақстанда ұшқышсыз ұшу аппараттарын шығаруға лицензия алды. Мен мұны "нишалық дипломатия" деп атар едім. Түркия Қазақстан экономикасының белгілі бір салаларына ене отырып, біздің әскери техникамыздың, соның ішінде дрон технологияларының бір ғана ойыншыға толық тәуелді болып қалуына жол бермейді. Меніңше, қазір бұл біз экономикалық және әскери қауіпсіздігіміздің нақты бөліктерін әртүрлі тараптарға бөліп береміз деген тәртіппен жұмыс істеп тұр. Осылайша, әрбір серіктес өзін жайлы сезінеді, сонымен бірге ешбір секторда бір ғана ойыншының үстемдік орнатуына жол бермейтін тепе-теңдік сақталады.
Азаттық: Сіз Орталық Азиядағы авторитар режимдерді зерттеп жүрсіз. Түркі мемлекеттері ұйымына мүше Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстанның басқару құрылымында "суперпрезиденттік" форма элементтері бары айтылады. Сіздіңше, ұйым аясындағы саяси және экономикалық интеграция биліктен кеткісі келмейтін басшылардың позициясын легитимдеуге үлес қоса ма?
Тутумлу: Бұл сұраққа "иә" және "жоқ" деп жауап беруге болады. Меніңше, Түркі мемлекеттері ұйымында түркі бірлігіне деген үлкен құлшыныс бар. Бірақ халық бұл идеяны тым қатты қабылдай қояды деп ойламаймын. Көптеген сауалнама көрсеткендей, адамдар "Иә, біз түркіміз, бұған келісеміз" деуі мүмкін. Бірақ егер бұл бірегейлік оларға тиімді болмаса немесе оның нақты құндылығын көрмесе, оны басты бағыт ретінде ұстанбайды.
Сондықтан ұйым аймақта Түркия қатты қалайтын және қолдайтын "пантүркілік" бірегейлікті қалыптастыра қоюы екіталай. Соған қарамастан, бұл ұйым адамдар үшін түрлі мүмкіндіктер туғызады. Мысалы, ұйымның алмасу бағдарламалары аясында қазақ және қырғыз студенттерінің түрік университеттерімен байланысы нығая түсетіні анық. Бірақ бұл ортақ бірегейлік толық орнығады дегенді білдірмейді. Сондай-ақ халық өз басшыларын "түркілер мемлекетінің өкілі" ретінде қабылдайды деу қиын.
Меніңше, ТМҰ риторикасы мен мықты түркі бірегейлігі идеясынан нақты пайда көріп отырған жалғыз адам – президент Режеп Тайып Ердоған. Себебі оған тек өзінің "Әділет және даму" партиясы емес, сонымен қатар Түркияның өз "түп-тамырымен", яғни түркі мемлекеттерімен қайта қауышқанын қалайтын ұлтшыл "Ұлттық қозғалыс" партиясы тарапынан үлкен қолдау бар.
Ердоған үшін бұл риторика өте тиімді, бірақ Орталық Азия басшыларына бұл қай жағынан тиімді екенін көріп тұрған жоқпын. Осы жерде біз басшыларымыздың стратегиялық бағыттарындағы айырмашылықтарды байқаймыз. Мысалы, бейтарап позиция ұстанатын Түркіменстанның мұндай ауқымды түркі бірегейлігі туралы айтқанын көрмейміз. Керісінше, Түркіменстан Түркиядан іргесін аулақ салуға тырыса бастады. Өйткені бұл елдің көптеген азаматы Түркия мен Солтүстік Кипрде жұмыс істеп жүр.
Демек, бұл бірегейлік мәселесінде ішкі қайшылықтар өте көп. Қорыта айтқанда, бұл жағдайдан ұтып отырған және оны өз режимін нығайту үшін пайдалана алатын жалғыз адам – Ердоған.
Азаттық: Түркіменстан сияқты, Венгрия да бақылаушы ел. Онда жақында билік ауысып, Петер Мадьяр премьер-министр қызметіне кірісті. Виктор Орбан биліктен кетті. Билікке еуропашыл тұлға келген соң Венгрияның Түркі мемлекеттері ұйымынан алыстатуы мүмкін бе?
Тутумлу: Мадьярдың жеңісі Венгриядағы ұлтшылдар биліктен кетті дегенді білдірмейді. Виктор Орбанның билігі Батыс құндылықтары мен неолиберал экономикалық үстемдікке қарсы тұратын ұлттық егемендік, мажар бірегейлігі идеяларына негізделген еді. Ол непотизм мен клиенттік қарым-қатынастарға сүйенген өз режимін құрды. Қазір билікке жаңа адам келді, бірақ оның да мажар бірегейлігі мен тәуелсіздігіне деген ұмтылысы өте күшті. Оның Орбаннан басты айырмашылығы жемқорлыққа қарсылығында болып отыр.
Сондықтан, байқағанымдай, Түркі бірегейлігіне келгенде оның сыртқы саясаты Орбанның бағытына ұқсас болып қала береді. Әрине, Ресей-Украина соғысына қатысты ұстанымы мүлдем бөлек. Ол Украинаны ашық қолдайды және бұл саясат түбегейлі өзгеруге тиіс деп есептейді. Ол тіпті Венгрияда бұғатталған миллиондаған қаражатты Украинаға қайтарды. Бұл – үлкен геосаяси бетбұрыс.
Бірақ "түркі бірегейлігі" мәселесінде Мадьярдың көзқарасы Орбаннан қатты ерекшеленеді деп ойламаймын. Ол Украинаны қолдағанына қарамастан, мажар ұлтының ТМҰ-мен байланысын үзбейді және бұл бағытты одан әрі қолдай береді.
Азаттық: Соңғы сұрақ Солтүстік Кипрге қатысты. Сіз сондағы Таяу Шығыс университетінде дәріс бересіз. Бұл елді тек Түркия ғана мойындаған. Ұйым өкілдері оны бақылаушы ретінде қабылдағанымен...
Тутумлу: Солтүстік Кипрді Орталық Азия елдері мойындаған жоқ, оны ресми түрде тек Түркия таныған.
Азаттық: Сонда, оның айырмашылығы неде? Анықтап түсінідіріп кетесіз бе?
Тутумлу: Әзербайжан барлық дипломатиялық қарым-қатынаста оған мемлекет ретінде қарайды. Осылайша, Түркі мемлекеттері ұйымының ішінде Солтүстік Кипрге қатысты екі түрлі топ қалыптасқан: Түркия мен Әзербайжан оны тәуелсіз мемлекет ретінде қабылдайды. Тіпті Әзербайжан оны ашық түрде ресми мойындамаса да, барлық дипломатиялық хат-хабарлар мен хаттамаларда дербес мемлекет ретінде қарастырады.
Ал Орталық Азия мемлекеттеріне келетін болсақ, олардың ұстанымы нақты: "Біз Солтүстік Кипрдің тәуелсіздігін мойындай алмаймыз, өйткені бұл бізді Луганск, Донецк, Абхазия, Оңтүстік Осетия және Приднестровье сияқты құрылымдарды да мойындауға мәжбүрлейді" дейді.
Сондықтан Орталық Азия лидерлері Солтүстік Кипрді мемлекет ретінде емес, "түркі қауымдастығы" ретінде тануға тырысады. Олар келіссөздер үстеліне бақылаушы ретінде дәл осы мәртебеде — "Кипр түріктерінің қауымдастығы" ретінде шақырылды. Меніңше, бұл мәселенің осылай тұжырымдалуы екі тарапқа да тиімді ортақ шешім болды.
Азаттық: Тағы да қысқаша толықтырып өтесіз бе? Солтүстік Кипрдің Түркі мемлекеттері ұйымындағы болашағы қандай? Өзара қарым-қатынас қалай өзгеруі мүмкін?
Тутумлу: Меніңше, Солтүстік Кипр осы осал күйінде қала береді. Түркия оның тәуелсіздігі мен егемендігін ашық қолдайтын жалғыз тарап болса, Орталық Азия мемлекеттері Кипрдегі түрік қауымдастығының тәуелсіздігін тану мәселесінде өте сақ болады.
Орталық Азияның барлық елдері Кипрдің оңтүстігінде, Кипр Республикасында ресми елшіліктерін ашты. Осылайша олар Солтүстік Кипрді "оккупацияланған аумақ" деп танитын БҰҰ-ның екі декларациясына келісетіндерін іс жүзінде көрсетті.
Әрине, бұл үлкен резонанс тудырды. Солтүстік Кипрде үлкен жанжал болды, ал Түркия бұл туралы ашық айтпаса да, іштей қатты наразылық білдірді. Тіпті, оңтүстікте елшілік ашқан Орталық Азия делегациялары үшін Түркия өз әуе кеңістігін жауып тастады деген қауесеттер де тарады. Демек, бұл мәселеде айтарлықтай текетірес бар және ТМҰ ішіндегі мұндай жікшілдік әлі де ұзақ уақыт сақталады. Орталық Азия елдерінде Солтүстік Кипр тәуелсіздігін тануға құлық байқалмайды.
Оның үстіне, Солтүстік Кипрдің үкіметі ауысты. Қазір билікке Түркия талап етіп отырған "екі бөлек мемлекет" идеясын емес, "федерация" құруды қалайтын федерацияшыл үкімет келді. Таңдау жасар сәт туса, олар федерацияны қолай көреді.
Осылайша, Солтүстік Кипрдің мәселесі әлі ұзақ уақыт шешілмейді. Сондықтан Солтүстік Кипрді ТМҰ-ға дербес мемлекет ретінде толық мүшелікке қабылдау мәселесі жақын арада күн тәртібіне қойылмайды.
