Алматы облысы Шелек ауылында тұратын Тұрсынай Зияудун Қытайда туған этникалық қазақ Қалмырза Халықұлына тұрмысқа шыққан. Ақпанның 14-і күні тұрып жатқан үйінің ауласындағы қораға белгісіз біреулер от қойған. Күйеуі екеуі өртті өшіруге тұра жүгіргенде үйінің есігінің сыртын біреу жіппен байлап кеткенін айтады.
- Есікті итеріп едік, ашылмады. Өрт сөндірушілерге хабарластық. Пышақпен арқанды кесіп, есікті әрең аштық. Өрт сөндірушілер келгенде сыртқа шықтық. Бұл бізді өлтіргісі келгендердің ісі ме, қайдан білейін, - дейді 42 жастағы Тұрсынай.
Қора-қопсысы өртенген отбасы полицияға арыз жазғанын айтады. Шелек аудандық полиция бөлімінің аты-жөнін айтпаған қызметкері әзірге бұл арыз бойынша іс қозғалмағанын жеткізді.
- Ол жерде кісі өлімі немесе тонау болған жоқ. Тек қора өртенді. Бізге өрт сөндіру қызметі өрттің неден болғаны туралы қағаз жіберу керек. Содан кейін барып іс қозғаймыз. Әзірге ондай қағаз келген жоқ, - деді ол.
Тұрсынай "Қытайда көрген қысым жайлы айтқызбас үшін қорамды әдейі өртеген сияқты. Бұл ескерту болуы керек" деп топшылайды. Сөзінше, ақпанның басында "жақында Қытайдан келдім, сондағы туыстарыңның жолдаған сәлемі бар, жолығайық" деп белгісіз адам бірнеше рет қоңырау шалған. Ал Тұрсынайдың жұбайы 63 жастағы Қалмырза Халықұлы өзіне белгісіз біреу келіп, "әйелің екеуің тыныш жүріңдер" деп ескертіп кеткенін айтады.
- Маған жасалған шабуыл ма деп қорқамын. Мұнда да маған тыныштық бермейтін сияқты. Не істерімді білмеймін, - дейді Тұрсынай.
Отбасының жартылай өртенген қорасы қазір сол күйі тұр.
"ЛАГЕРЬДЕ ІШІМНЕН ТЕПТІ, ЕНДІ БАЛА КӨТЕРЕ АЛМАЙМЫН"
Қалмырза Халықұлы 2017 жылы Қазақстан азаматтығын алған. Ал Тұрсынай Зияудун "пана іздеуші куәлігімен" жүр. "Екі рет Шыңжаңдағы саяси лагерьде отырып шықтым" деген Тұрсынай Қазақстан билігінен босқын мәртебесін сұрайды.
Тұрсынай Зияудун мен Қалмырза Халықұлы 2011 жылы Қазақстанға Шыңжаң өлкесі Іле Қазақ автономиялық облысындағы Күнес ауылынан келіп, уақытша тіркеуге тұрған. Бірақ Қазақстан азаматтығын алуға құжат тапсырмаған. Қытайда дәрігер болып істеп, сол жақта зейнетке шыққан Қалмырза мұның себебін "Қытайдағы зейнетақымды алу үшін" деп түсіндіреді.
2016 жылы Алматы облысы Еңбекшіқазақ аудандық соты ерлі-зайыптыға Қазақстанда бес жыл заңсыз тұрғаны үшін айыппұл салған. Осыдан кейін екеуі Қытайға оралуды ұйғарған. Шекарадан өткеннен кейін Қытай полицейлері құжаттарын жинап алған. Тұрсынайдың айтуынша, 2017 жылы сәуірде оны "шетелде ұзақ тұрғаны үшін" саяси лагерьге жіберген, ал күйеуінің құжаттарын қайтарып берген.
- Ол кезде лагерь жаңадан ашылған болатын. Күйеуіме де тиіспегені содан болар. Аса қатал емес еді. Сақшылармен де тіл табысуға болатын. Бір айдан кейін асқазаным қабынып, ауруханаға түстім де, дәрігерлердің диагнозы негізінде саяси үйрену лагерінен босадым, - деп еске алады Тұрсынай.
Бірақ 2018 жылы наурызда қайта қамауға алынып, екінші рет лагерьге жабылған.
- Екі әйел сақшы алып барды. Бірден құлағымдағы сырға мен мойнымдағы алқамды киімдеріммен қоса шешіп алды. Тіпті сөйлеуге, неге бұлай жасап жатырсыңдар деп сұрауға мұрша бермеді. Мысалы, менімен бірге жасы жетпістен асқан ұйғыр апа кірді. Басында жаулығы бар еді. Алдымен соны жұлып алды. Сол жердегі елдің көзінше үстіндегі ұзын көйлегін шешкізіп тастады. Тек лыпамен ғана қалды. Сол сәттегі апаның бейнесін көз алдыма елестетсем жүрегім ауырады, - дейді ол.
Тұрсынай саяси лагерьдегі жағдайды "түрмеден бетер болды" деп суреттейді. Ол "түн ішінде орындарынан тұрғызып, жеке бөлмеге апарып ұрып-соғатын кездер де жиі болғанын" айтады.
- Бір рет ішімнен қатты тепті. Есімнен танып қалдым. Ота жасады және енді бала көтере алмайтынымды ескертті. Қазақстанға келгеннен кейін де дәрігерге қаралып, тексеруден өттім. Олар да енді перзентті болу мүмкіндігінен айырылғанымды айтты, - дейді әйел көзіне жас алып.
Қазір де дәрігерлердің тұрақты бақылауында айтқанын Тұрсынай Азаттық тілшісіне дәрігерден алған қағаз-құжаттар мен анықтамаларды көрсетті.
ТҰРСЫНАЙ ҚАЗАҚСТАНҒА ҚАЛАЙ ОРАЛДЫ?
Тұрсынайдың күйеуі Қалмырза Халықұлы 2017 жылы "жолын тауып" Қазақстанға оралып, осы елдің азаматтығын алған. Кейін Қазақстанның құзырлы органдарынан көмек сұраған.
2019 жылы қыркүйекте Шыңжаңдағы лагерьден босап шыққан Тұрсынай күйеуінің шақыртуы негізінде үш айлық виза алып, Қазақстанға келіп алған. Бірақ визамен келгендіктен қазір Қазақстан азаматтығын алуға құжат тапсыра алмай жүргенін айтады. Оның қолында "пана іздеуші куәлігі" ғана бар. Тұрсынай Алматы облыстық көші-қон полициясына босқын мәртебесін сұрап арыз да жазыпты.
- Арыздан әлі хабар жоқ. Пана іздеуші куәлігімнің мерзімі екі рет ұзартылды. Енді бір рет қана ұзарта аламын. Егер босқын мәртебесін бермесе, Қытайға қайтарып жібереді. Онда түрмеде шіримін. Одан да Қазақстанда өлейін. Ұлтым ұйғыр болғанымен жұртым қазақ қой. Қазақтың келінімін, - дейді ол егіле жылап.
Азаттық Алматы облыстық көші-қон полициясына Тұрсынай Зияудунның босқын мәртебесін сұрағаны жайлы сауал жолдады. Әзірге жауап келген жоқ. Қытайдан келген қазақтардың ісімен айналысып жүрген заңгер Айна Шорманбаева Тұрсынай Зияудунның босқын мәртебесін сұраған арызы бойынша комиссия отырысы наурыздың 3-іне белгіленгенін айтты.
Қытай Шыңжаңда лагерьлер ашып, оған ұйғырлар, қазақтар және басқа да мұсылмандарды қамап жатқаны жайлы ақпарат 2017 жылы тарай бастаған. Басында лагерьлердің барын жоққа шығарып келген Пекин кейін оларды "терроризм мен экстремизммен күресетін және кәсіп үйрететін орталық" деп сипаттаған. 2018 жылы жазда БҰҰ "Шыңжаңдағы лагерьлерде бір миллионға жуық ұйғыр, қазақ және басқа да мұсылман отыр" деп мәлімдеген.
Қытайдағы мұсылмандарға қысымнан кейін Қазақстанға қашып, саяси баспана сұраған тек Тұрсынай Зияудун ғана емес. 2018 жылы Шыңжаңдағы қысымнан қашып, қазақ-қытай шекарасын заңсыз кесіп өткен Сайрагүл Сауытбай да Нұр-Сұлтаннан босқын мәртебесін сұраған. Бірақ босқын мәртебесін ала алмаған Сауытбай мен отбасына Швеция пана берді. Қазір Шыңжаңнан келген этникалық қазақтар Қайша Ақан, Бағашар Мәлікұлы, Қастер Мұсахан, Мұрагер Әлімұлы да Қазақстан билігінен босқын мәртебесін сұрайды. Олардың қолында да "пана іздеуші қуәлігі" бар.