Ұлттық құрылтайда Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елде бір палаталы парламентте 145 депутат болатынын, парламент партия тізімімен жасақталатынын мәлімдеді. Бұған қоса, елде вице-президент лауазымы пайда болады. Ал Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы тарап, оның орнына 126 адамнан тұратын Халық кеңесі құрылады. Вице-президентті де, кеңестің 126 мүшесін де президент тағайындамақ. Бұл саяси реформалар халыққа қалай әсер етпек? Азаттық Тоқаевтың ұсыныстарын саясаттанушы, "Тәуекелдерді бағалау тобының" директоры Досым Сәтпаевпен талқылады.
Азаттық: Президент Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдағы мәлімдемелері билік айтып жатқандай, саяси реформа ма әлде кейбір сарапшы бағалағандай, жай ғана ребрендинг пе?
Досым Сәтпаев: Шын мәнінде, бұл - саяси жүйені белгілі бір деңгейде "тюнингтеу" ғана. Яғни онда қандай да бір түбегейлі өзгерістер болып жатқандай белгілі бір сипат береді, бірақ іс жүзінде бұл жүйенің өзегі бәрібір авторитар болып қала береді, бұдан қашып құтыла алмайсың.
Жүйе бұрынғы қалпында тұр, яғни, Назарбаев кезеңінің көп элементі сол күйі қалған. Өйткені Назарбаев тұсында оның жүйесі сүйенген төрт "тірек" болды: отбасы, олигархтар, күш құрылымдары және бюрократия, яки бюрократиялық аппарат. Негізінде қазір Тоқаевта да сол тіректер сақталған, парламентке қатысты қазіргі жасалып жатқан қадамдар да соның дәлелі.
Құрылтайдағы ұсыныстар. Қысқа-нұсқа
Болашақта жасақталатын бір палаталы парламент "Құрылтай" деп аталып, 145 депутаттан құрылады. Партия тізімімен сайланатын парламент бес жыл мерзімге жасақталмақ.
Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай жойылып, оның орнына Халық кеңесі құрылады. Халық кеңесінің жиыны жылына бір рет өтеді.
Елде вице-президент қызметі пайда болады. Вице-президентті парламент келісімімен президенттің өзі тағайындайды. Бұған қоса, мемлекеттік кеңесші қызметі жойылады.
Бұл ұсыныстардың негізінде жаңадан құрылатын Конституциялық комиссия өзгерістерді дайындайды. Ал сол өзгерістер, билік ұсынған реформалар кейін референдумға шығарылады.
Биыл күшіне енген Салық кодексі қайта қаралмақ.
Бұл белгілі бір дәрежеде жаңа билік транзитіне дайындықпен байланысты. Себебі уақыт өтіп жатыр, Тоқаевтың жеті жылдық мерзімі аяқталуға жақын, және қазір мұрагерлік мәселесі олардың ойынша неғұрлым бақылауда болатын қандай да бір жүйені модельдеуге бағытталған талпыныстарды көріп отырмыз.
Сондықтан менің ойымша, қазір біз байқап отырған нәрсе – бір жағынан, саяси технология, яғни "бір қозғалыс бар, өзгерістер болып жатыр" деп жұртты сендіру үшін жасалып жатқан әрекет. Ал екінші жағынан, іс жүзінде біз билік транзитіне дайындықты көріп отырмыз. Тіпті бір палаталы парламенттің пайда болуын да осы схеманың бір бөлігі ретінде қарастыруға болады.
"КОНСТИТУЦИЯНЫ ӨЗГЕРТЕ БЕРУ ХАЛЫҚ СЕНІМІН ТӨМЕНДЕТЕДІ"
Азаттық: Қазақстанда Конституцияға өзгеріс жиі енгізіледі. Оған енетін өзгерістің мазмұнын билік өзі анықтайды. Бірақ халықпен ақылдасамыз дейді де референдум өткізеді. Конституцияға байланысты өтетін осы референдумдердің мәнін қалай түсіндірген болар едіңіз?
Досым Сәтпаев: Басты қауіп те осында жатыр. Өйткені әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұндай саяси жүйе өте осал болады. Ол үнемі Конституцияға өзгерістер енгізе береді, яғни өкінішке қарай, Қазақстанда Конституция мызғымайтын негізгі заң деп саналмай отыр. Назарбаев саяси конъюнктураға қарай Конституцияға өзгерістер енгізуді жақсы көрді. Қазір мұны Тоқаев пен оның айналасы жасап отыр.
Осының өзінде олардың өздеріне сын-қатер бар. Себебі Тоқаев кеткен жағдайда, белгілі бір уақыт өткен соң жаңа президент немесе Тоқаевтың ізбасары өз қалауына қарай Конституцияға қайтадан өзгерістер енгізгісі келмейтініне ешкім кепілдік бере алмайды. Бұл, әрине, билік элитасының өкілдері үшін де қауіп-қатер туғызады. Өйткені Орталық Азия елдерінің тәжірибесі көрсеткендей, бұрын биліктің шыңында болғандар белгілі бір уақыттан кейін құлдырап, үстінен қылмыстық істер қозғалады. Қазіргі Қырғызстан соның айқын мысалы. Қазір бұрынғы президенттердің басына не түсіп жатқанын көріп отырмыз.
Сондықтан менің ойымша, Конституцияның қасиетті, қол сұғылмайтын құжат ретіндегі мәртебесінің болмауы және Конституциямен үнемі тәжірибе жасау – бұл биліктің өзі үшін үлкен мәселелер туғызары анық.
Әрине, бұл халық тарапынан сенім деңгейінің төмен болуына алып келеді. Өйткені қоғам биліктің көбіне дәл сол сәттегі өз қалауына қарай әрекет ететінін көріп отыр. Мысалы, Тоқаев осы жылдың басында берген сұхбатында өзін "мемлекетшілмін" деп сипаттаған. Ал, шын мәнінде, "мемлекетшіл" ұғымы өзінен кейін жеке тұлғаға тәуелсіз, өзі кеткеннен кейін де жұмыс істей беретін, сол кездегі конъюнктуралық жағдайларға қарай құбылмайтын, мықты саяси институттарды қалдыру дегенді білдіреді.
Күшті саяси институттар — жүйенің нақты тұлғалардан тәуелсіз әрі тиімді етіп құрылғанының басты көрсеткіші. Қазақстанда Назарбаев мұндай институттарды құрған жоқ, барлығын өзіне байлап қойды. Қазір де шамамен соған ұқсас жағдайды көріп отырмыз: мықты саяси институттар жоқ, негізінен саяси технологиялық ойындар мен ребрендинг бар, ескі саяси институттарға белгілі бір косметикалық жөндеу жасалып жатыр, алайда барлық институттарды түбегейлі, терең реформалау процесін көріп отырған жоқпыз.
Азаттық: Құрылтайда айтылған мәлімдемелерге қарап, болашақ парламанттің ықпалы туралы қандай болжам жасауға болады? Болашақтағы парламент қазіргі парламенттен де күшті болатынға ұқсай ма?
Досым Сәтпаев: Біріншіден, сандық тұрғыдан алғанда болашақ парламенттің құрамы шамамен қазіргі екі палаталы парламенттегідей болады, айырмашылығы аса үлкен емес. Яғни, Қазақстан бюджетінің ақшасы да көп үнемделмейді, өйткені кейбіреулер бір палаталы парламентте депутат саны аз болады деп күткен еді.
Екінші маңызды мәселе — бір палаталы парламентке судьяларды тағайындауға келісім беру сияқты өкілет тапсыру жоспарланған: Конституциялық сотқа, Жоғарғы сотқа, Орталық сайлау комиссиясына тағайындауларға келісім беру процесін де парламент арқылы өткізуді көздеп отыр. Мұның бәрі сырттай өте әдемі көрінеді.
Алайда ең маңызды жайт — бір палаталы жаңа парламент тек пропорционал жүйе аясында жұмыс істейді, яғни депутаттар тек партиялық тізіммен сайланады. Бұл – бұрынғы жүйеден мүлде өзгеше. Яғни, бір мандатты округтер болмайды. Ал Қазақстанда атқарушы билік партияларды қатаң бақылайтынын және елде шынайы оппозициялық партия пайда болуы екіталай екенін ескерсек, жаңа бір палаталы парламентте билік көргісі келетін партиялар ғана болады деген сөз.
Тағы бір аса маңызды мәселе — шартты түрде алғанда 12 миллион сайлаушының едәуір бөлігі сайлау процесіне қатысу мүмкіндігінен айырылады. Себебі, біріншіден, олар саяси партияларды қолдағысы келмеуі мүмкін. Қазақстандағы саяси партиялардың көбі жұртқа онша белгілі еместігін ескерсек, олар бір мандатты округтен түсетін кандидаттарды қолдайын десе қолдай алмайды, сөйтіп халықтың басым бөлігі бұл сайлау процесінен шет қалады, өйткені олардың нақты таңдау мүмкіндігі болмайды. Міне, негізгі мәселе осында.
"ТОҢАЗЫТҚЫШ" ДЕГЕН БАСТЫ ОППОЗИЦИОНЕР ПАЙДА БОЛДЫ"
Азаттық: "Халық кеңесі" деген орган туралы айтсақ, оның 126 мүшесін президент өзі тағайындайды және ең қызығы, оның заң шығаруға бастамашы болатын құзіреті болады. Мәселен, қазіргі Қазақстан халқы ассамблеясында ондай құқық жоқ. Ондай құзіреті бар тағы бір орган Қазақстанға неге керек?
Досым Сәтпаев: Жаңа органда Қазақстан халқы ассамблеясының бұрынғы үлгісімен белгілі бір ұқсастық болады. Яғни, мәселе оның құрамында емес, Назарбаев кезінде ойластырған формасында болып отыр. Ол кезде ҚХА тек этносаралық қатынастардың бір "витринасы" ғана емес еді, ол сонымен қатар Назарбаевтың шешімдерін Қазақстан жұртшылығының атынан заңдастырып, легитимдеуі тиіс орган ретінде құрылған. Мысалы, референдум өткізу қажеттігін, оның бастамаларын қолдауды немесе билікке ұнамайтын жайттарды сынауды дәл осы ассамблея арқылы жариялау ыңғайлы болды. Негізінде жаңа Халық кеңесінің де шамамен осындай функциясы болады: ол биліктің белгілі бір шешімдерін легитимдеу үшін, қоғамдық пікірді, қалың бұқараның көзқарасын білдіріп отырғандай жанама әсер қалыптастырады.
Ал заң шығару бастамасына келсек, шын мәнінде, Конституция бойынша бұл тек Қазақстанға ғана тән тәжірибе емес. Әлемнің көп елінде азаматтардың өздері немесе азаматтар тобы заң шығару жөнінде бастама көтере алады. Көп елдің азаматтарында мұндай құқық, белгілі бір тетіктер бар. Қазақстанда да бұл формалды түрде бар. Алайда іс жүзінде бұл құқықтың бәрі биліктің өз қолында, яғни парламент, үкімет және басқа да құрылымдардың монополиясында болды.
Қазір де билікке жақын жаңа орган құрып, оған заң шығару бастамасы құқығын беріп отыр. Бірақ тағы да қайталап айтқым келеді: бұл демократияның кең қанат жаюы дегенді білдірмейді. Себебі кез келген заң бәрібір парламент арқылы өтеді, ал парламенттің өзі атқарушы билікпен тығыз байланысты және оның бақылауында. Бұл заңдарды президент әкімшілігі дәл қазіргідей қатаң сүзгіден өткізіп отырады. Яғни, бұл тұрғыда ешқандай еркіндік болмайды. Сондықтан заң шығару бастамасы бар жаңа органның пайда болуы халықтың басым бөлігінің мүддесін білдіретін заңдардың көбеюіне алып келеді деп үміттену – тым оптимистік көзқарас.
Азаттық: Қазақстанда экономикалық-әлеуметтік мәселе көп. Халықтың басым бөлігін де осы тұрмыс мәселесі алаңдатады. Биліктің жасап жатқан өзгерістерінен халықтың тұрмыс-тіршілігіне қандай да бір жақсылық бола ма? Тұрғындардың табысына тікелей әсер ете ме?
Досым Сәтпаев: Биліктің ең үлкен мәселесі — әлеуметтік-экономикалық блокқа жауап беретін билік өкілдерінің көбі кәсіби тұрғыда мүлде біліксіз.
Айтпақшы, Ұлттық құрылтайда президент Тоқаев экономикалық блокты да сынға алды. Ол "көңілім қалған экономистер" деп атаған мамандарды сынады. Сондай-ақ қабылданған Салық кодексіне байланысты да наразылық білдірді. Бұл, шынын айтқанда, біртүрлі жағдай, өйткені ол кодекске өзі қол қойған. Оның үстіне өткен жылы жаңа Салық кодексіне қатысты сын өте көп болды, сонымен қатар бизнес қауымдастығы тарапынан да көп балама ұсыныс айтылды. Алайда шенеуніктер бұған құлақ аспаған.
Ал биыл, өзіміз көріп отырғандай, әлеуметтік-экономикалық ахуалға байланысты белгілі бір әлеуметтік шиеленіс күшейіп келеді. Бұл ретте Салық кодексі жағдайды одан әрі ушықтырып, шағын және орта бизнеске қатты салмақ түсіріп отыр. Яғни соңғы жылдары билік саяси оппозициямен күреске тым қатты ден қойып, өте маңызды бір жайтты мүлде байқамай қалды: көп қазақстандықтың ас бөлмесінде "тоңазытқыш" деген ең басты оппозиционер пайда болды.
Міне, биліктің ең үлкен проблемасы да осында. 2022 жылғы Қаңтар оқиғасынан бері, яғни кейінгі төрт жылда, билік өз әрекеттерімен өзін бұрын белгілі бір деңгейде қолдап келген халықтың бір бөлігінен де айырылды. Салық кодексіне дейін-ақ жаңа уақыт белдеуін енгізу туралы шешім қабылданды. Бұл экономикалық тұрғыдан ешқандай негізсіз, ешбір параметрмен дәлелденбеген, биліктің өз бетінше қабылдаған шешімі болды. Ол сол кезде саяси тұрғыдан бейтарап болған халықтың едәуір бөлігін биліктен алыстатып жіберді. Бұл топ дәл сол кезеңнен бастап билікке сын көзбен қарай бастады.
Ал Салық кодексінің қабылдануы билікті қолдайтындарға тағы бір соққы болды, әсіресе шағын және орта бизнес өкілдеріне. Билік қолдауын жоғалтып барады.
Сондықтан қазір билік "саяси реформалар" аясында жариялап жатқан бастамалар – осы қолдауды қайтаруға бағытталған әрекеттер. Яғни, "қараңдар, біз саяси реформалар жүргізіп жатырмыз, мұнда демократияландырудың белгілі бір элементтері бар" деп көрсетуге тырысады. Бірақ сіз дұрыс атап өттіңіз: қазір адамдарды саяси ойындардан гөрі өз қалтасының қамы көбірек алаңдатады. Олар күнкөрісті, экономиканың келешегін, инфляцияны ойлайды. Бұл – табиғи нәрсе. Өкінішке қарай, бұл саладағы болжамдар онша көңіл көншітерлік емес.
