"Парламент реформасының тасасында президент өкілетін күшейту тұр". Конституцияны өзгерту жайлы Әлжановпен сұхбат

Қазақстанда жаңа Конституция бойынша 15 наурызда болатын референдум қарсаңында үгіт-насихат күшейді. Қазақстандық саясаттанушы Димаш Әлжанов International IDEA сайтына жариялаған мақаласында "елдегі парламент реформасы президенттік монополияға жасалған фасад" деп санайды. Азаттық саясаттанушымен сұхбаттасып, Қазақстанда ұсынылып жатқан саяси реформаларды талқылады.

Азаттық: International IDEA үшін жазған мақалаңызда реформаның тым жылдам әзірленіп, қысқа мерзімде референдумға шығарылғанын айтасыз. Ал билік талқы қыркүйектен басталды, жұмыс тобы қазаннан, комиссия қаңтардан жұмыс істеді және бәрі "ашық өтті" дейді. Сіздіңше, жалпы мұндай конституциялық реформаны дайындауға қанша уақыт қажет?

Саясаттанушы Димаш Әлжанов.

Димаш Әлжанов: Егер шынымен жаңа Конституция туралы сөз болса, онда, әрине, кең қоғамдық талқылау болуы және белгілі бір процедуралар сақталуы керек. Егер Конституция референдум арқылы қабылданатын болса, мұндай жағдайда парламент процедураларды айқындап, қабылдап, қоғамға сол процедураларды алдын ала жариялап түсіндіруге тиіс еді. Мәселен, "келесі жылдан бастап жаңа Конституция жобасын әзірлеу жұмысы басталады" деп нақты кесте беріп, бұл жұмыс әлдеқайда инклюзивті механизмді қамтуы керек болатын.

Жай ғана "парламент реформасын жүргіземіз" деп жариялау жеткіліксіз. Ал соңында, екі апта ішінде жарлық шығарып, "енді бұл парламент реформасы емес, бүкіл Конституцияны реформалау" деп бір-ақ айту [дұрыс тәсіл емес]. Процесс жан-жақты, ашық болуы қажет еді.

Содан кейін реформамен тікелей айналысатын топ құрылады. Ол топтың құрамында міндетті түрде кәсіби мамандар болуы керек. Яғни, 100 адамдық комиссия құрып, оған конституциялық құқықты, жалпы құқықты түсінбейтін адамдарды көптеп кіргізу, бизнес өкілдерін немесе саяси тұрғыда [билікке] лояльды басқа да тұлғаларды қосу сияқты тәсіл жарамайды.

Басқа елдерде бұл қалай жүреді? Процесс ашық, кезең-кезеңімен өтеді. Әр кезеңде қоғам қандай топ жұмыс істейтінін анық түсінеді: бастапқы бастамашылар ретінде парламент пен саяси партиялар болады; әрі қарай кәсіби сарапшылар тобы жобаны әзірлеуге қатысады. Бұл топтар қоғам сеніміне ие болуға тиіс. Сонда ғана процесс легитимді, түсінікті, құрылымды болады.

Қазақстандағы көргеніміз – саяси айла. Әуелі "парламент реформасы" деп айтып, қоғамның үмітін суытып алды. Ал кейін сол "парламент реформасының тасасында, шын мәнінде, президенттің өкілетін күшейтіп отыр.

Азаттық: Президент Тоқаев былтыр конституциялық реформа туралы жария айтқанда, талқы бір жылға созылады және референдум 2027 жылы өтеді деген еді. Бірақ қазір жалпы процесс бірнеше айда аяқталып, референдум биыл наурызға белгіленді. Сіздіңше, билік неге мұншалықты асығып отыр?

Әлжанов: Мен мұны "асығыстық" деп ойламаймын. Меніңше, бұл бастапқыдан жоспарланды. Қазақстанда кез-келген сайлау қалай өтетінін еске түсіріңіз: әуелі бір ресми күн айтылады, кейін аяқ астынан мерзімінен бұрын сайлау жарияланады. Бұл қоғамды абдыратып қояды, балама ұсыныстар дайындап үлгеру үшін ресурсты жұмылдыруға мүмкіндік бермейді. Өзгерістерге қарсы кампания құруға да ресурс топтастыру қиынға соғады.

Сондықтан мұнда бәрі "озып қимылдау" логикасымен құрылған сияқты. Жұртқа кейінірек болатын даталарды айтып, ал шын мәнінде билікке толық артықшылық беретін шешімдерді алдын ала қабылдап қойған.

Азаттық: Мақалаңызда ұсынылған өзгерістер билік тармақтарының демократиялық теңгерімін сақтауға бағытталмаған деп жазасыз. Мен комиссия мүшелерінен сұрағанда, олар: "Қазақстан – президенттік ел, бәріне жауап беретін президент, сондықтан солай шештік" дейді. Бұған не дер едіңіз?

Әлжанов: Мұны аргумент деуге болмайды. Билікті бөлу деген базалық қағидаттар бар, соған сүйеніп кем дегенде біршама теңгерілген конституциялық архитектура құрылуы тиіс. Қазақстанның өзінде бұл проблема онсыз да болған, яғни, 1995 жылғы қолданыстағы Конституция президентті шамадан тыс күшейтіп жіберді. Енді соның үстіне бұрын сенаттың құзыретінде болған мақұлдау және тағайындау өкілеттері президентке қосымша беріліп отыр.

Оған қоса, парламент жоқ кезеңде президенттің заң және конституциялық заң күші бар жарлықтар шығаруына қатысты төтенше, ерекше өкілет мәселесі бар. Бұл өкілеттер бір кездері Назарбаевта 1993 жылы парламент таратылып, билік бір уысқа жұмылдырыла бастаған кезеңде пайда болған. Енді таңғаларлығы, сол өкілеттер жаңа Конституция жобасында әлдеқайда тұрақты түрде бекітіліп отыр.

Сондықтан шындығында саяси тұрғыда билікке лояльды адамдардың тәуелсіз позициясы болмайды, толығымен президентке "ыңғайланады". Біз мұндай картинаны басқа авторитар режимдер мен диктатураларда да көреміз: парламент, үкімет мүшелері немесе өзге де саяси тұлғалар үнемі кез келген бастаманы қолдап отыра береді. Бұл Конституция жобасы билікті бөлу қағидатын түбегейлі жоққа шығарады. Бұл Назарбаев кезеңінде де болған – біз сол жағдайды қайталап отырмыз. Сондықтан мұнда таңғалатын ештеңе жоқ.

Тоқаев тұрған конституциялық комиссия Конституцияға өзгерісті бір айға толар-толмас уақытта талқылады.

Азаттық: Қаңтар оқиғасынан кейін президент Тоқаев Конституцияға екі рет өзгеріс енгізіп, Қазақстан "суперпрезиденттік жүйеден біртіндеп кетеді" деген еді. Бірақ қазір, керісінше, президент өкілеті күшейіп бара жатқанын көріп отырмыз. Сіздіңше, президенттік мандаты аяқталуына шамамен 3,5 жыл қалған Тоқаевқа бұл не үшін керек?

Әлжанов: Бірақ біз "3,5 жыл қалды" дегенді нақты білмейміз ғой. Өйткені жаңа Конституция жобасында сайланып қойған мемлекет басшысына қатысты нақты әрекеттерді түсіндіретін баптар жоқ. Бұл – жаңа Конституция қабылданғаннан кейін президенттің қазіргі мерзіміне өзгеше интерпретация беруге мүмкіндік ашады.

Мұны басқа заңгерлер де, сарапшылар да атап өтті. Яғни, жаңа Конституция осындай түсіндіретін өтпелі нормаларсыз қабылданса, кейін қандай да бір тұлға Конституциялық сотқа "мерзімді қалай түсіндіреміз?" деген сұраумен жүгінуі мүмкін. Мұндай мүмкіндік ашық күйінде қалып тұр.

Сондықтан бүгін президентке осындай ерекше өкілеттер беріліп жатқанда, "бір ғана жеті жылдық мерзім" туралы нақты, кесімді түрде айтуға мен асықпас едім.

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ "Жаңа саяси процестер болады деген үміт ақталмады". Серік Бейсембаевпен сұхбат

Азаттық: Жаңа жобада президенттің иммунитеті күшейе ме? Қолданыстағы Конституцияда бұл мәселе егжей-тегжейлі жазылған, ал жобада барынша қысқа берілген. Қысқаша салыстырып бересіз бе: нақты не өзгереді және бұл билікке қандай мүмкіндік береді?

Әлжанов: Қолданыстағы Конституциядағы ережелер сақталады, бірақ оған қосымша бір нақтылау енгізіледі. Нақтылау мынадай: президент өз өкілетін жүзеге асырып отырған кезеңде әкімшілік те, қылмыстық та жауапкершілікке тартылмайды. Бұл – қолданыстағы Конституциядан айырмашылығы ретінде нақтыланып отыр. Және тек мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда оған қарсы процедуралар бастауға болады деп көрсетіледі.

Бірақ бұған да тым терең үңіліп, мән берудің қажеті жоқ. Өйткені баптарда импичмент пен қызметтен шеттету тетігінің өзі іс жүзінде орындалмайтын механизм екені түсінікті. Қазақстанда ол Назарбаев заманында да жүзеге аспайтын, қазір де сол күйінде қалып отыр.

Азаттық: "Халық кеңесі" мен вице-президент институттары не үшін енгізілмек? Биліктің "бұл институттар саяси тұрақтылық үшін керек" деген ресми уәжіне келісесіз бе? Мұның астарында қандай өзге мақсаттар болуы мүмкін?

Әлжанов: Президент үшін мұндай институт бірнеше мүмкіндік береді. Біріншіден, заң шығару бастамасы құқығы бар және референдумға мәселе шығара алатын, бірақ парламенттік құрылым саналмайтын әлдеқайда лояльды құрылым жасақтауға жол ашады. "Халық кеңесінің" мүшелері депутат мәртебесіне ие болмайды. Демек, қандай да бір өткір саяси қажеттілік туындаса, бұл – қауіпсіздеу механизм.

Мәселен, қоғам аса сезімтал қабылдайтын саяси мәселелер, мәселен, өкілетті ұзарту немесе өзге де даулы, өткір тақырыптарды көтеру қажет болса, соларды президенттің атынан қозғайтын бастамашыл құрылым пайда болады. "Халық кеңесінің" құрамы толықтай президент арқылы айқындалады. Демек, бұл – тікелей лояльды құрылым. Президент кімді тағайындаса, сол оның вертикаліне, оның құрылымына кіріктіріледі.

Осы арқылы парламентті күшейтпейсіз, керісінше, парламенттен бөлек, тысқары құрылым пайда болады да, жалпы саяси жүйеде парламенттің мәні бұлыңғырланады. Парламенттің бірқатар өкілеті ішінара "Халық кеңесіне" ауысады.

Посткеңестік кеңістіктегі басқа авторитар елдерге қарасаңыз, мысалы, Беларусь және басқалары, олар да осындай тетіктерді қолданады. Түркіменстанда да ішінара соған ұқсас механизмдер бар. Бұл таңғаларлық емес. Суперпрезиденттік жүйеде бәрі президенттің айналасына шоғырланғанда, парламент барынша әлсіретіледі. Бұрын да солай болған.Назарбаев кезінде Қазақстан халқы ассамблеясы арқылы өкілеттікті ұзарту туралы бастама көтеру тәжірибесі болған. Енді соған ұқсас нәрсе Конституцияның өзіне енгізіліп, "Халық кеңесі" құрылымы арқылы заңдастырылып отыр.

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ "Сауалға тыйым салғаны – қорыққаны". Жанар Жандосовамен сұхбат

Азаттық: Билік "саяси қозғалыстарды әдейі тіркемей отырмыз" дегенді жоққа шығарып, олар "тіркелген партиялармен ашық бәсеке көрсете алмай отыр" дейді. Сіз мұны партияларды тіркеуге қатысты институционалдық тосқауылдар деп атайсыз. Егер жоба референдумда қолдау тапса, бұл партиялық жүйеге қалай әсер етеді?

Әлжанов: Негізгі проблема – Қазақстанда партиялардың пайда болуы үшін өте қатал әкімшілік және саяси тосқауылдар бар. Бұл "адамдар партия құра алмайды" деген сөз емес. Заңның өзі сондай жазылған, әрі оның орындалуы да сондай. Ешқашан жаңа саяси партиялар құрылмасын деген мақсаттағы репрессив механизмдер де қолданылады.

Негізінде пропорционалды жүйе, керісінше, басқа нәтиже беруі керек. Демократиялық елдерде ол парламенттің әралуандығын арттырады. Оның мажоритарлық жүйеден айырмасы да осында: мажоритарлық жүйеде көбіне АҚШ не Ұлыбританиядағыдай екіпартиялы жүйе қалыптасады немесе тарихи себептермен орныққан модельдер болады. Ол бөлек әңгіме.

Маңыздысы авторитар елдерде пропорционалды жүйе басқаша жұмыс істейді – ол бюллетеньге кім кіретінін қатты бақылауға мүмкіндік береді. Егер партия тіркелмесе, сіз бюллетеньге кіре алмайсыз, демек сайлауға қатысып бәсекеге түсе алмайсыз. Бұл – cайлауға кім қатысатынын бақылаудың әлдеқайда шоғырланған механизмі. Сондықтан Қазақстан жағдайында ол өте ыңғайлы.

Сайлау туралы заңның өзі іс жүзінде екі сатылы талап қояды: бастапқыда 1000 адамды тіркеу керек; содан кейін партияны тіркеу керек; үшінші деңгей – өңірлік филиалдарды тіркеу. Партияның барлық облыстарда өкілдігі болмаса, ол да тіркеле алмайды. Бұл – өте үлкен тосқауыл.

Сондықтан мәселе "адамдар бәсеке көрсете алмайтындығында" емес, Қазақстанда саяси бәсеке жоқ. Ал саяси бәсеке пайда болса, ол тұтас саяси режимді өзгертеді. Сол себепті де Қазақстанда сайлау жұмыс істемейді; сол себепті партиялық жүйе дамымайды; сол себепті әр сайлау сайын шамамен бірдей картинаны көресіз. Атауы "Нұр Отан" болуы мүмкін, "AMANAT" болуы мүмкін, тағы басқаша болуы мүмкін. Бірақ бәрі бір режимнің бөлшектері ғана. Формалды түрде "президенттік партиялар" сияқты көрінеді, ал шын мәнінде классикалық саяси партия болудан қалған құрылымдар.