Азаттық: Amanat партиясын "Әділетке" қосу алдын ала ойластырылмаған, аяқ астынан қабылданған шешім деп бағалап жатқандар бар. Қосу туралы идеяның нақты авторы кім? Нұсқау президент әкімшілігінен келген жоқ па?
Айдос Сарым: Жоқ, ешқандай нұсқау келген жоқ. Бұл – өмірдің талабынан, өмірдің логикасынан туған, саясатта, президентшіл партиялардың айналасында жүрген азаматтардың ортақ мәмілеге келуінің бір нұсқасы, соның нышаны деп айтсақ дұрыс болатын шығар.
Азаттық: Үдеріс, эволюция туралы айтып жатырсыз. Amanat партиясының "Әділетке" қосылуы туралы ақпарат сізге жаңалық болды ма, жоқ бұрыннан білдіңіз бе?
Айдос Сарым: Түсінсеңіз, бұл әңгіме кеше басталған жоқ. Екі партия қатар түсеміз деді, біз оған да дайын болдық. Айналасында көп әңгіме болды. Сол партияның ішінде жүрген адамдардың 90 пайызын ұзақ жыл танимын десем артық емес шығар. Сондықтан [бірігу] қаншалық дұрыс деген әртүрлі әңгіме болды. Тіпті партиядағылардың орта жасын да есептеп қарадық. Мысалы, Amanat-тағы азаматтардың орта жасы 44 жас болса, "Әділетте" 32 жас екен. Бұл тек қана осы науқанның емес, жалпы болашақ науқандардың мәселесіне қатысты. Жалпы біздің қоғам дамуы қалай жүруі керек дейтін үлкен түсініктен, алдағы науқандарда Құрылтай қандай болуы керек деген пайымымыздан туындаған көзқарастардың жиынтығы деп айтсақ орынды болады.
Азаттық: Осыдан екі апта бұрын сіз қазақстандық ақпарат құралына пікір беріп, "Әділет" Amanat-қа қосылуы ықтимал, бірақ Amanat ешкімге қосылмайды" деп сенімді түрде айтқан едіңіз. Мұны партияңыз "Әділетке" қосылатынын шынымен де біліп айттыңыз ба, әлде білмей айттыңыз ба?
Айдос Сарым: Amanat – үлкен ұйым, оның ішінде біздің фракцияның өзі үлкен. Мұндай әңгімелердің жүргені анық. Ішінде мобилизация, мотивация деген әңгімелер болады. Соның бір көрінісі деп түсінсеңіз дұрыс шығар.
Азаттық: Түсінбедім. Қосылу туралы ақпаратты білдіңіз, бірақ біле тұра журналиске солай сөйледіңіз, солай ма?
Айдос Сарым: Мен ешқандай жалған ақпарат берген жоқпын, бұл жай ғана болжамдардың бірі болатын. Өз басым Amanat-тың айналасында кез келген күштің біріккенін қалай едім. Бірақ үлкен әңгімелерді, картиналарды назарға ала отырып, тарихи мұра, болашақтың түсінігі, пайымы деген мәселелерді, болашақ [сайлау] науқандары алдындағы жауапкершілікті, мақсат-міндеттерімізді ескере отырып осындай шешімге келдік.
Азаттық: Мұны қайталап сұрап отырған себебім, Amanat-ты "Әділетке" қосу туралы шешім жақында ғана қабылданған, сіздер үшін де тосыннан болған шешім бе?
Айдос Сарым: Жаңа айтқанымдай, бұл – бірнеше күн бойы жүрген әңгіме.
Азаттық: Бірнеше күн бойы?
Айдос Сарым: Көп күн бойы, соңғы бір айда жүрген әңгіме. Бірақ 4 маусым күні президенттің үлкен үндеуі болды. Оны естідіңіздер. Содан кейін мұндай талқы, өзара кездесу көбейді. Әр адам өз партиясын алып қалуды қалайды ғой. Бірақ әрқайсымыз уәжімізді айттық, дерек-дәйектерімізді салыстырдық. Соның нәтижесінде осындай ымыраға келдік.
Азаттық: Amanat бұған дейін де Ақорда саясатымен жүріп келді. "Әділетке" қосылмаса да солай жүре береріне күдік-күмән жоқ еді. Бірақ сонша мол ресурсы, қаражаты, қалыптасқан филиалдары, телеарна, сайт, медиасы бола тұра кеше ғана құрылған, әзірше ештеңесі жоқ "Әділетке" өз еркімен барып қосылуы қисынға томпақ көрініп тұрғаны да жасырын емес. Бұл не сонда, Amanat-тың партия ретінде өзін жоққа шығаруы ма?
Айдос Сарым: Жоқ, бұл жоққа шығару емес, өзін-өзі кемісту де емес, үлкен мүддеге тоғысу. Жаңағы сіз айтқан ресурстардың ешқайсысы ешқайда кетпейді. Тарихи мұра мәселесін ескере отырып, өзімізге жиі айтылатын сынға жауап ретінде осындай қадамға барып отырмыз. Бір жағынан қоғамды бөлген, оған сызат түсірген тарихи беттерімізді жапқымыз келеді. Екінші жағынан бар әлеуетімізді, бар мүмкіндігімізді, инфрақұрылымды, біздің жақтастарымызды жаңа брендтің аясында науқанға түсіріп, президенттің үлкен саясатын әрі қарай жалғастыру үшін жаңа қабылданып, ертең күшіне енетін Конституцияның аясындағы мақсат-міндеттерді толық жүзеге асыру үшін осындай ұйғарымға келдік.
Азаттық: Жаңадан құрылған тағы бір билікшіл партияның алдында Amanat өзін әлсіз, керексіз сезініп қалған жоқ па?
Айдос Сарым: Жоқ, бізде ондай қауіп жоқ, болған да жоқ. Біз кейбір партиялар, кейбір белсендер сияқты қиял-ғажайып әлемінде емес, шынайы өмірде өмір сүреміз. Өз электоратымызды, мүмкіндігімізді жақсы білеміз. Кез келген науқанда бәрібір бәсеке болар еді, бір-біріміздің дауысымызды алатын едік, басқа да жағдайлар болуы ықтимал еді. Сондықтан бәрін есептеп, болашақты межелей келе, осындай қадамға келдік.
Біздің де, "Әділеттің" де ұстаным, принципі бір-біріне жақын. Біз тәуелсіздік, ел тұтастығы, ел бірлігі деген сияқты ең маңызды дүниелердің біреуінен да аттап өткен жоқпыз. Керісінше, осындай азаматтарды қатарымызға тартып жатырмыз. Олардың да әлеуеті аз емес. Сондықтан кейбір сарапшы, байқаушылар сияқты үлкен-кіші, жаңа-ескі деп бөлмей, әлеуетімізді біріктіріп, болашақтағы саяси науқандарда саяси сахнаға келіп жатқан инфрақұрылымы мен әлеуеті мықты, тың әрі үлкен партияның болашақтағы қызметі қандай болады дейтін мәселе әлдеқайда маңыздырақ. Ертең сайлау науқаны өтеді, қалғанын ертең ешкім еске де алмайды.
Азаттық: Қазақстанда 2019 жылы Назарбаев президенттіктен кеткенде "қос билік" болды. Үкімет президент Тоқаев пен Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы Назарбаевтың қайсысына бағынатынын түсінбей дал болды. Amanat-ты "Әділетке" апарып қосудың сыры осы "қос билік" ұғымымен астарласып жатқан жоқ па? Яғни, парламентте екі бірдей билік партиясының отыруы бірнеше жыл бұрынғы Ақорда мен "Кітапхана" арасындағы "қос билікке" қайта келгендей болады деген қорқыныш емес пе?
Айдос Сарым: [Партияны қосу бойынша] талқы арасында әртүрлі ойлар айтылды. Оған тек Айдос Сарым немесе "Әділеттің" сарапшылары қатысқан жоқ. Бұдан да кең ауқымды талқы жүрді. Оның ішінде біз үшін ең бастысы елге қауіп-қатерді қалай азайтамыз деген мәселе болды. Сондықтан шынын айту керек, 2019 жылы қос билік туралы әңгіме болғаны рас, ол туралы сіздерге де көп сұхбат бергенмін.
Кез келген әлеуметтану зерттеуіне қарасақ, президенттің рейтингі 80 пайыздан асып тұр. Ол барлық партияның рейтингін қосқандағыдан жоғары. Бірақ президент 2029 жылы ауысатын болса, елдегі жағдайды, қауіпсіздікті, тұрақтылықты кім қамтамасыз ете алады? Осындай сұрақтарды өзімізге қоюға міндеттіміз. Сондықтан президенттің мүмкіндігін, әлеуетін, қоғам ішіндегі ол кісіге деген сенімді саяси энергияға, яғни саяси институттарға енгізу, соны тарату - саяси элитаның міндеті деп есептеймін. Яғни, президент бүгін бар, ертең мысалы үшінші, төртінші президент келеді, бірақ бүгінгі Конституция бастаған әділетті Қазақстанды, жаңарған қоғамды құруға деген үлкен бір қозғалысты, әрі қарай да бұлжытпай орындай алатын, бүгінгі саяси курсты толығымен қамтамасыз ете алатын саяси күш қажет екені анық. Ол Ақорда дейсіз бе, президент Тоқаев дейсіз ба, солардың саясатымен астарласып, бір-бірін қолдап жататыны анық.
Ешкім болашақты болжай алмайды. Біз өткеннен сабақ алып, мықты саяси институттарды дамытуға деген үлкен ниет, құлшыныс танытып жатырмыз. Сол себепті де кеше президент те, "Әділеттегі" азаматтар да Amanat-қа рахмет айтып жатыр. Бұл бәлкім жаңа тарихымызда ешқашан болмаған жағдай шығар. Бірақ бұл жауапкершіліктен, болашаққа деген алаңдаушылықтан туындаған ірі саяси қадам деп сарапшылар да айтып жатыр.
Азаттық: Сол ұстанымдағы әріптесіңіз Ерлан Саиров "Amanat-тың артынан Назарбаевтың құлағы көрініп тұрады" деді. Партияны "Әділетке" апарып қосудың ең негізгі себебі де осы болғандай көрінді. Бірақ Қазақстанда Нұрсұлтан Назарбаев қылмыскер емес. Оның аты берілген көшелер көп, ескерткіштері де аз емес. Назарбаев атында әуежай, университет, мектептер бар. Президент Тоқаев та Назарбаевтың тарихи еңбегін жоғары бағалап, бірнеше рет мәлімдеме жасады. Осыны ескерсек, Amanat-ты "Әділетке" қосарда әріптестеріңіз пайдаланып жатқан Назарбаевтың "құлағы" деген уәж елді алдарқату үшін айтылған қос стандарт сөз емес пе?
Айдос Сарым: Мұны публицистикалық тәсіл деп айтуға болатын шығар. Мәселе біреудің құлағы, мұрны не көзінде емес. Мәселе институттың өзінің сапасында. Мен мұны бұрын да айтқанмын, қазір де қайталап айта аламын. Мысал үшін кезінде "Отан" партиясын "Нұр Отан" деп қалыптастырған кезде, менің ойымша, саяси партия дейтін институттың өзіне үлкен қиянат жасалды. Мемлекеттік саяси институттан бір адамның қолшоқпарын жасады. Байқасаңыз, соңғы төрт жылда істеген бүкіл тірлігіміз – осы қалыптан шығып, шын мәнінде саяси партияға айналу болды. Осы тұрғыда Amanat жақсы эволюция жасап келді жасап та жатыр. Бірақ жаңағы өзіңіз айтқандай, "құлақ" немесе мен айтқандай "мұра" дейтін мәселе бәрібір алдымыздан шығып тұратын анық. Сондықтан, жалпы, байқасаңыз, президенттің осы кезде жасап келе жатқан жұмысы – қоғамға жік салатын, сызат түсіретін құбылыстардың санын азайту. Менің ойымша, кеше екі партияның съезінде қабылданған шешімдер – осындай қоғам ішіне түскен сызатты жоюға тырысқан ишарат. Ол біреуге ұнасын, ұнамасын, бірақ шындығы – осы.
Азаттық: Amanat "Әділетке" барып қосылды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та енді "Әділет" партиясының мүшесі бола ма?
Айдос Сарым: Конституция бойынша президент партиядағы белсенділігін тоқтатқан. Заң бойынша партияда бола алмайды. Ол – жалпы халықтың президенті. Бірақ 2029 жылы билікке басқа адам келген кезде, мысалы, партияға жетекші де бола алады немесе оның белсенді мүшесі, орталық кеңесінің немесе бюросының мүшесі болуға толық мүмкіндігі бар.
Азаттық: Әріптесіңіз Ерлан Саиров айтқандай, ертең, бәлкім билік ауысып, басқа президент келген соң, "Әділет" партиясының да артынан Тоқаевтың құлағы шығып тұр дейтін әңгімелер айтылып жүрмей ме?
Айдос Сарым: Біз бұл сұрақты өзімізге де қойдық. Сондықтан біз шын мәніндегі институционалды құндылықтарға негізделген, жеке адамға табынатын емес, мемлекеттік, ұлттық құндылықтарға табынатын, соны өзінің басты принципі етіп жариялайтын және сол үшін мүмкіндігі жеткенше шынайы күресе алатын қоғамдық-саяси институт дәрежесіне жетуіміз керек. Меніңше ондай институт құрылатын болса, болашақта сіз айтқандай мәселелер туындамайды.
Азаттық: Осы жылдың басында Азаттыққа берген сұхбатыңызда 2029 жылы Қазақстанда үшінші президент болады деген болжам айтқансыз. Әлі де сол сенімдесіз бе? Мына өзгерістер президент Тоқаевтың үшінші мерзіміне дайындық шаралары емес пе?
Айдос Сарым: Жоқ. Конституцияның өзін де, оның өтпелі ережелерін де көріп отырсыз. Президенттің өзінің де "Менің міндетім – саяси сахнаға жаңа буын саясаткерлерді әкелу" деп бірнеше мәрте айтқаны да бар. Екіншіден президент Тоқаев – өте философ саясаткер, болашақты терең бағдарлайтын стратег саясаткер. Черчилль айтпақшы, қарапайым саясаткер алдағы сайлауды ойлайды, мықты саясаткер болашақ ұрпақтардың жағдайын ойлайды. Менің ойымша, президенттің қазір іске асырып жүрген саясаты осындай. Байқасаңыз, қазір президент көбіне балалармен, жастармен суретке түседі. Менің ойымша, президент сол болашақ электораттың, болашақ қоғамның іргетасын қалап, тұғырын бекітуге толығымен кірісіп жатыр және бүгінгі жасалып жатқан қадам – сол үлкен саясаттың бір бөлігі ғана.